This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scannod by Google as pan of a projcct
to make the world's books discoverablc onlinc.
It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover.
Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journcy from the
publisher to a library and finally to you.
Usage guidelines
Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to prcvcnt abuse by commcrcial parties, including placing technical restrictions on automatcd qucrying. We also ask that you:
+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuáis, and we request that you use these files for personal, non-commercial purposes.
+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine translation, optical character recognition or other áreas where access to a laige amount of text is helpful, picase contact us. We encouragc the use of public domain materials for these purposes and may be able to help.
+ A/íJí/iííJí/i íJíírí&Hííon The Google "watermark" you see on each file is essential for informingpcoplcabout this projcct andhclping them find additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.
+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can'l offer guidance on whether any speciflc use of any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite seveie.
About Google Book Search
Google's mission is to organizc the world's information and to make it univcrsally accessible and uscful. Google Book Search hclps rcadcrs discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full icxi of this book on the web
atjhttp : //books . google . com/|
*'»i"ví^
^'••V>
Ít-^Y'^
^'••A^^*v
t
Lexicón Hispano-Guaninicum
''Voeabnlario de la lengua Onaraof
inscríptum
a Reverendo Patre Jesuíta
Paulo Restivo
secundum Vocabularium Antonii Rníz de Montoya
anno MDCCXXII in Civitate S. Mariae Majoris denuo editum et adaiictnm,
sub auspicüs Augustissimi Domini Petri Secundi
Brasiliae Imperatoris
postbac curan ti bus 1 1 ] u st rissim is Ejusdem ilaeredibus
ex único qui noscitur Imperatoris Beatissimi exemplari
redimpressum necnon praefatií)ne noiisíjuc instructum
opera et studiis
Chrístiani Frederici Seybold
Doctoris philoBopfaiae
Stuttgardiae
In aedibus Guilielnú Kohlliammer MI>CCX?XC1II
Divi Petri Secundi^
Magnanimi quondam Brasiliae Imperatoris,
Manibus ac Gloriae magnum hoc linguae Guaranicae monumentum
sacrum esto!
Ibtra pttanga retama Santa Ciiruzu yape Mburubichabeté Gua^u
Perú Imocolbae ya
nib apara amyrt oinanóeybae rangiie anguera upe hera- qiiándete liae ymaenduahaba apirey rehe.
Ditosa Patria que tal Filho teve!
Mas antes Pae : que em quanto o Sol rodea
Este globo de Ceres e Neptuno
Scmpre suspirará por tal alumno 1
(Camoes, Lusiadas VTII. 32.)
PRAEFATIO.
Poliis dum sidera pascct Semper honos nomenque Tuum laudesqiie manebunt. Quae me ciinque vocant terrae ....
Vergilii Aeneis I. 608-610.
Km quanto apascentar o largo polo As estrellas, e o Sol der Itime ao mundo, Onde quer que eu viver, com fama c gloria Viveráo Teus louvores em memoria!
Camoes, Lusiadas II. 105.
■^^mmensa illa qua semper imbutus eram et quae m dies magis crescit pietas et summa admiratio Bea- tissimi Imperatoris Petri Secundi sola adducere me potuit ut arduum ac difficillimum redimprimendi Vocabularii hujus maximi laborem laeto animo susciperem et ad finem tándem in hac ipsa hujus anni solemni Chica- geasis Mundi Expositionis occasione perducerem; in- choavi quondam opus hoc jus.su Augustissimi Domini Petri Secundi ipso illo quo niorte praematura orbi utrique ereptus est anno MDCCCXCI et Haeredes Im- peratoris, lUustrissimi Comités Eudenses — imprimisque Imperatoris Beatissimi Filia Illustrissima Domina Isabella — Ducesque Saxo-Coburgenses Gothenses continuanduní et perficiendum per me in Augustis.simi Patris Avique memoriam aeternam pió animo curarunt. Et nunc summi momenti tertium jam a P. Restivo compositum linguae
VI Praefatio.
Guaranicae monumentum hoc >aere perenniusc< ad ma- jorem Imperatoris gloriam exegissc et Htteris Brasilicis et Americanis conservasse me summopere juvat.
Opus permagnum ac valde arduum fiiisse apparet, cum unicum Beatissimi Imperatoris exemplar 1722 typis ligneis in Paraquariae Civitate S. Mariae Majoris ab ipsis Indiis impressum (cfr. p. 225,135.), vermibus multifariam corrosum, saepissime dcletum atque ruinae imminens difficilius lectu sit quam codex male manu scriptus. Difficultates auxerunt hominis ignarissimi nu- gae qui typos illegibiles vel extinctos saepe falsissime corrigere ausus est. Quare alterum exemplar gratissi- mum adminiculum huic redimpressioni fuisset; sed nus- quam aliud libri rarissimi exemplar apparuit ; Romae ac Matriti institutae ¡ndagationes vanae erant et exemplar illud quod Alfredo do Valle Cabral in »Bibliographia da lingua Tupi ou Guaraní « N. 26 per asteriscum in Bibliotheca Nationali Fluminensi (Rio de Janeiro) ex- stare indicat, reperiri nondum potuit, quamvis Illustrissi- nius Vicecomes de Taunay Brasiliensis ipse ct Biblio- thecae illius amanuenses investigandi opcram a me soUicitatam promptissime susciperent; quare gratias illis debitas publice hic ago.
Vocabularium illud ipsum summi momenti essc inde elucet quod quasi supplementum et augmentum est Vocabularii illius a Clarissimo Antonio Ruiz de Montoya 1640 editi, quin etiam Thesauri ejusdem An- tonii Ruiz, cujus secunda editio nunquam facta est; permulta enim vocabula hic nova sunt quae in Voca-
Praefatu). VII
bulario ^ et in Thesauro vane quacreres; multa vocabula Ruisii in desuetudinem ¡ncidisse saepissime Restivus indicat verbis his sno lo usan mas«; et hisce: »aquí (= en S. María la Mayor) no lo usan« ; »los del Guaira lo usan« (cfr. p. 33 Agüela); »en algunos pueblos dicen': (cfr. p. 400, S.ginfr.) etc. varias illas Missionum civitates et regiones dialectis inter se paululum differentibus usas esse et certa vocabula usurpasse, alia repudiasse ap- paret. Saepissime nova illa vocabula quae in Thesauro et Vocabulario ^ non exstant, indicavi nota illa : [Tes. no lo tiene]. Guare opus hoc ad investigandi diligen- tius linguam Guaranicam et quomodo et quantulum differat dialectus illa saeculi septimi decimi a lingua ineuntis saeculi decimi octavi utilissimum et nccessarium esse nemo negabit.
Vocabularium * a Vocabulario * differt accentuum et nasalium frequentissima absentia; saepissime etiam apud Restivum g mollior evadit et in / mutatur: cfr. Henderse bog 1. boy, Bexiga pirapoigiie (poí = pog), Despertarse pal 1. p¿ig, id. s. V. Conejo, Liebre; s. v. Degollar ino- ndog 1. viondoí; Cortarse ocog 1. ogoí (cfr. Caer en la trampa, Knfrascarse oyepocoy [= oyepocot] 1. oyepocog)\ de tubt = tibí = tíbu vide Arle*, Praefat. VIII; etiam o evadit /: vide Pecho potia = pitia, cfr. Darse golpes en el pecho ayepotia 1. ayepitia rupd; Lavar ropa gol- peando aypotuca 1. ay pituca ao; in verbo tie etiam g inseritur, cfr. Entrañas, V^ientre tie 1. ttgé; s. v. Cámaras tener chevibote 1. chemboigc : cfr. etiam Cedro ygarí 1. yari etc.
VIII Praefatio.
Erroribus typographicis addcre hic liceat notas quas- dam quibus textus libri et lingua Guaranica illustratur:
Ad p. 5 pro ayrobaga (í aqua; ahobaga benedico illi) simplicius legendum est ayeobagá. V. Persinarse, Santiguarse. Atapeboñd V. Abrir camino et Camino.
Abejón inamangá: Vocab.^ et Thes. (etiam s. v. po- pía) mangangá.
A b e s t r u z : praeter ñandú (Tes. y Vocab. ^) hic novum vocabulum Guaranicum churt apparet, cfr. chuni Piso 11.84; chuni Dobrizhoffer 1. 418; znrri — autruche, Thouar, Explorations dans TAmcrique du Sud (Paris 1891) p. 346. 362.
Abonar ambohaebe; haebe s. v. Bueno, Thesaurus non habet, V. Partículas {hae = \á, ¿¿r Partícula Dati vi in pronominibus = utilis, bonus).
Abreviar amombaboy, cfr. Apresurarse; de pa.b, causative amombá = perficio + boy (cfr. Partícu- las = luego) illico.
Abrir el dia: pro oyeaco legendum est oyearo {{^?,o erat correctum ! ) ; cfr. s. v. Morir, Vida, Acercarse, Agonía: oyearo; s. v. Llegar: ayaro estoy cerca de llegar.
Acanalar: aypiqueéngog (secundum Thesaurum), at hic etiam s. v. Arquear, Cavar, Cóncavo oypi- gueenyog.
Achira de cuya fruta hazen rosarios pariri: The- saurus non habet; »achira'< in lexicis Hispanicis deest; cfr. Martius, Beitráge II. 403: Parar i herba Amaz., cfr. ibid. p. 384 Achira-monrou, galibi: Cordia nodosa (Para).
Atolladero: formam agurü Thesaurus non habet.
Badajo: ytapu tay: legendum videtur ray dens.
Praefatiü. IX
Enfrascarse ayepocoi: videtur legendum ayepoco!,
p. VIL Léxos ad finem habet (Bass.): non cognosco Patreni
ita indicatum, videtur esse >Bassano<' quidam.
vcl pro »Band¡ni«? Ropa: tiru, ttpoi, cfr. Thoiiar 1. c. p. 47. 228 s.
Consilium illud poétae x- labor omnia vincit im- probus« nolens volens secutus omnes quasi difficultates superasse me credo ; saepe ex Vocabulario ^ et The- sauro vel sub vocibus parallelis cormptum locum vel vocabulum erucre licuit; vocabula vel sententias qua- rum significatio non patebat primo visu, cum extrema industria indagavi, multas citationes ultro ex ipso libro adjeci, ordinem alphabeticum et orthographiam correxi, quoad necessarium id videbatur. Saepe cum patientia deficere videretur, Manes Beatissimi Imperatoris qui pri- mas operis plagulas summa diligentia corrigere mecum dignatus crat, ad perficiendum volumen hoc magnum exhortabantur, semperque et fui et ero memor versus illius poetae celeberrimi Francogallici Corneille:
L'amitié (rmi grand homme est un hienfait des dieux !
Semper cum desiderio quodam (>saudade«) annos illos respicio et pie recoló, quibus in amoenissima illa Brasiliae térra quotidiano litterarum commercio et fa- miliaritate fruebar Imperatoris Liberalissimi, qui patriae suae pater jure appellabatur et qui erat »et praesidium et dulce decus meum«, qui ipso illo fatali rerum con- versionis anno ad inchoandas Indigenarum linguas me
X Praefatio.
instigavit! Semper studiis illis et Brasiliae amorem conservabo, etsi nunc ex desertis Paraquariae et im- mcnsis Brasiliae silvis et solitudinibus rediré me juvat ad arenosos Arabiae et Syriae campos atque ad Persiae et Indiae hortos et roseta. Nam quas quondam ad Nicri amoenam ripam didiceram et sub palmis Brasiliae Imperatorem litterarum amantissimum docueram linguas orientales, in patriam regresso niihi in celebérrima illa Universitate Tubingensi, quae benignissima mihi semper fuerat Alma Mater, publice docere et tractare nunc laeto animo licebit.
Praefationem claudere non possumus quin gratias debitas agamus Viro typographorum et bibliopolarum promptissimo, clarissimo Guilielmo Kohlhammer Stutt- gardiensi, qui opere hoc vix ad finem nunc perducto proh dolor! praematuro obitu familiae suae dilectissi- mae et litteris patriis peregrinisque ereptus est (die VIII mensis Martii), atque Albino Saeuberlich Saxoni, viro typothetarum aptissimo, qui operis bene et cito per- ficiendi strenuissimus mihi adjutor fuit.
Scribebam in qua natus sum civitate Gibellini (Waiblingen) Idibus Martiis MDCCCXCIII.
Christianus Fredericus Seybold
Doctor philosophiae.
ERRATA.
Pag. 5 1. 5 leg. ([T.] cerrado en una Paréntesis); nam
sola quae ipse adjeci, signis illis adunéis [] inclusa sunt. 5,12 ■» ayeobaca (V. Praefat. p. VIII).
i6,6 » oyearo (V. Praefat. p. VIII).
21,4. 5 infr. » Acallar: apoó cheyaheo rirene acallaré
después de aver llorado. 24,7 infr. » añonongatu] añemongatu ignorantis
manu erat falso correctum! 32, 10 ^ nateyngua.
57, 10 infr. » ocambiguí. (V. Corredor, Cupial.) 260, 10 » chepiguihu güíhti. (V. Frió.)
287,9 infr. » ñaeapua, 306,7 s Traga (pro Frazada).
336, 1 2 infr. T> yoguerahaha.
)(^^)(##)(# #)(#/# )(##)(# #)(-s^#)(
VOCABULARIO
jji-
LA LENGUA GUARANÍ
Compuesto
Por el Padre Antonio Ruiz
de la Compañía de
JESÚS
Revisto y augmentado
Por otro Religioso de la misma
(Compañía
En el Pueblo de S. María
La Mayor. El año de MDCCXXII.
APROBATIO ORDINARII.
Nos el Maestro D. Fr. Pedro Faxardo por la gracia de Dios y de la Santa Sede Apostólica Obispo de Bue- nos Ayres, del Consejo de Su Magestad &c.
pOr el presente , y por lo que á nos toca , damos licencia para que se imprima el libro intitulado : Vocabulario de la lengua Guaraní, compuesto por el P. Antonio Ruiz de la Compañía de JESÚS, revisto y augmentado por otro Religioso de la misma Compañía : atento de nuestro mandado ha sido visto y examinado por personas inteligentes en la lengua Guaraní , y no contener cosas contra nuestra Santa Fee cathólica, y buenas costumbres. Dada en Buenos Ayres á diez y nuebe de Abril de mil setecientos y veinte y dos.
Fr. Pedro Obispo de Buenos Ayres. *
Por mandado del Obispo mi Señor Joseph de Ümeta Secretario.
ííuíííiííífíífííííííííi^'mfííífííiuííííííí^íííí^
FACULTAS R. P. PROVINCIALIS.
Ludovicus á Roca, Praepositus Provincialis Societ. JESU Provinciae Paraquariae:
/^^Um libelli, qu¡ scribuntur: Arte, Cathecismo, & alia opera, in lingua Guarainorum, compositi á P. Paulo Restivo Societatis JESU, ab aliquibus hiijus idioniatis bene intelligentibus , quibiis id commisimus , recogniti sint, ac in liicem edi posse probaverint, facúltate nobis ab Ad. R. P. G. Michaele Angelo Tamburino ad hoc tradita, potestatem facimus, ut typis mandentur, si ita iis , ad quos spectat, videbitur. In quorum fidem has litteras manu nostra subscriptas & sigillo nostro muni- tas dedimus Cordubae apud Tucumannos die vigésima quinta Novembris Anno Millesimo septingentésimo vi- gésimo secundo.
Ludovicus á Roca.
i»T»¡T# «T» .T* (fg «Vi •twítjnYj- «tí »Yií »t* •X«tí íiííiTíítssíiwWit^it^^
ADVERTENCIAS
Para La Inteligencia deste Vocabulario.
1. Para no repetir en los Exemplos el mismo vo- cablo, que se pone al principio, (T. cerrado en una Paréntesis,] se pondrá una N. maiúscula desta suerte.
A del que se duele guaéte] ut: N. paco nde amyri; aquella N, antes del paco dice: guaéte.
2. Hallándose Comp. dice compuesto. La R. ma- iúscula después del vocablo dice : Radical, pues algunos verbos en la composición dexan la letra inicial, ó la mudan en otra, E. G. ayrobaga [T. falso aycobagd\ R. tobaba; atapeboña R. moña, para buscarlo después en el Thesoro. No lo haré con todos, sino con algunos pocos, en los quales el Radical está mas disfragado, pues para conocer los radicales reglas ay en el Arte Part. 3 Cap. 2 §. IX.
3. Todos los verbos empiezan por a que es la nota de primera persona de los verbos conjugados por las notas: a, ere, o &c., otros por che de los que se conjugan por los Pronombres : che, nde, y &c. ; no es pues el infinitivo, como lo es nuestro Romance. E. G. Aplastar amombé: este no dice: Aplastar, sino: lo aplasto.
6 Advertencias para la Inteligencia deste Vocabnlario.
4. Nota: en la C he querido seguir á nuestro maestro el P. Antonio Ruiz, que primero pone ca, co, cu, y después pone ga, ce, ci, go,gu. A estos se siguen cha, che, chi, cho, chu, y esto se ha de observar, no solamente en las Iniciales, sino también en medio de la dicion. E. G. este vocablo A cegar, no se ha de buscar, después de los vocablos, que empiegan por Acá, sino después de los que empiegan por Aga.
5. ítem primero pondré la u vocal, y después la V consonante. Primero pues se pondrá Adular que : Advenedigo, porque la u de Adular es vocal, y de Adven edigo es consonante; lo mesmo digo de la i vocal, y de la y consonante, á esta siguirá la jota, ítem después de la, le, 1 i , lo, 1 u comengarán los que empiegan por lia, lie, &c.
6. Para saber los casos que piden los verbos se ha de ver el Arte, no obstante poniéndose después del verbo chupe dice que pide Dativo, poniéndose hece pide Ablat. con rehe y poniéndose chugui pide Ablat. con agui 1. hegui,
7. Mas cuydado he puesto en poner sinónymos, que exemplos para el uso del vocablo, porque si de cada vocablo ubiera de poner algún exemplo, saliera este vocabulario maior que un Calepino ó Nizolio. Y ceda todo á maior gloria de Dios y salud de estas almas y alivio de los Padres principiantes.
A.
A prep. del Dat. itpc : Perú upe á Pedro. — En los Pron. be, con narig. me: chebe k mi, peeme á vosotros.
A con Verb. de movimiento pe , con narig. me: aha cherope voy á mi casa, cheretdme á mi Pueblo.
A del que se duele, (5 compadece guacU con alguna de las partículas que llamamos de Pregunta, que son: pe^ panga, paco &c. ut: N.pe ftde amyri á desdi- chado de ti ! N. pe heta herubo rae á que mal hizo en traer tantos! N. panga ahc oubone á qual vendrá el pobre; suele regir Gerundio; ñandú: N. pipo ckemembí- reconi dngá á qual estará mi hijo ! este no es muy usado.; también dicen: ah ut: ah Tupa cheyara ah Dios mi señor!
A del que se admira tu 1. tutu 1. tuguaeté ut: .V. pugui aplca0i guetaramo á que de palomas ay ; las usan solamente los varones. Las mugeres dicen: acay: acay pipoico aptcagu guetaramo. V. o, del que se admira.
A del que se acuerda de alguna felicidad passada namoméi: N. yboyareta remimboayecatu teniche cara- mbohé á que yo antiguamente era, á quien obedecian, y respetavan muchos vassallos ; N. paco ybípe ay cor amo, ara catuptrt relie ayecoliu guitecobo carambohé (son palabras de un condenado) : ah que yo antiguamente gozava de buenos días, quando vivia!
A del que dessea vía pospuesto, ut: ah Tupa che- yara raéma á Di(5s mi señor! V. o, del que dessea.
A antepuesta á algún Adverbio, ó Nombre, véase en la A, ante la inicial del dicho Adverbio, ó Nombre, que se sigue, como A escondidas, A porfía, A sabiendas, &c.
8 Abahar— Abatirse
A ante b.
Aballar impedir el baho, aypltupt; dice también impedir el resuello, y ahogar.
Abajar amombé 1. amboapipt^. \ , Abatir.
Abajo gttt] ponió mas abajo de el emol ygitl- pebé. V. Cuesta abajo, V. Rio abajo.
Abalanzarse añemombo hece 1. chupe. Nota: ayeití v\o dice: me abalanzó, sino: me heché; ayeyñ ype me heché al Rio.
Abalorios mboly en compos. pot; añetnbopoi me pongo abalorios.
Abanico ó Abanillo para hazerse ayre yepe- yiihaba 1. poropeyuhaba.
Abarcar ayquabá, significa también: Abracar, 1. ayeylbaitl yqnabdmOy dice: le heché los brazos, abra- zándolo ó abarcándolo.
Abarraganado, amancevado está yyaguaca 1. oñemboaguai;a hece.
Abarrancarse, el ganado oy capar ai tt 1. oá ybaté agui.
Abarrisco llevar arahapabetey ; abarrisco dar ameémbabetey . Para decir : lo saqué ó vacié todo, y lo llevé () lo di ayporogpabetcy herahabo X.ymeénga: Comp. de po, de og^ y de pab; aytíbiro I. aytubtro ymeénga dice: lo di todo hasta sacudir el polvo.
Abastecer amombae etaX.tetiró, \. aya hoce mbae tetíró rehe. Abasto tengo comida en mi casa oyea- hoce 1. oquatey tetnbiu cheropé. V. Abundar. Abasto le di de comer amongaru yeahocecatu 1. ayahoce ymo- ngarnbo.
Abatir, humillar aj)iominiiigatu 1. amboapipé \. amboecoapipé 1. aheco mboapipe 1. ahecomombé R. pe.
Abatirse humillarse añemominingaUi \\ . añom-
Abatirse— Abismo 9
mngat¡i\, añemboapipéX.ayeecomboapipe chupe: abatirse para huyr el golpe añemoiti 1. añemombé chugui.
Abatirse, envilecerse añemoaybi, V. Envilecerse.
Abatir los ojos al suelo ayce<;áybi I. ayee- cay tí ybípe.
Abatirse el ave al suelo oyettí; para coger la presa ogueroá.
Abaxo V. Abajo.
Abeja eyru: varias especies ay de abejas, que tienen su nombre proprio como : eychu, yatey, mondori, &c. V. Thes. — Abejón mamangá.
Abejera eyretdma ; abejera despoblada eyretángut- 1. hetambirucue.
Aben irse hallarse bien con alguno abiacatu hece: los dos se abienen bien obiacatu oyoehe 1. y pía yoya.
Abenturar, provar fortuna aliad ckerecorá I. ayeecodd; abenturar alguna cosa ahecodd: este también lo usan en sentido de imitar á otro, lo mesmo que: ahecoá.
Abertura bog; abertura de la paLveá ybíafdbog. Mirar por las aberturas de la pared, puerta, &c. ane- mboegaqtia 1. ayptechá ybiatdbog rupi 1. ybiatd recaed- riipi, V. Abrir.
Abestruz ñandú 1. churt. Plumas de abestruz ñanduá, assí llaman al plumero.
Abezarse ayepoquaa hece. V. Acostumbrarse.
Abil mbaé te tiró rehe ye catitbaé 1. ycaracattibae, Ruyz, 1. mbaé te tiró record quaaparete: mi abilidad chetfcatiihaba, V. Destreza.
A b i I a n t e z ñemboyerobiateyhaba.
Abisar V. Avisar.
Abismo de la tierra ybi guíete V ybígníapíte: abismo de la mar para ypiete 1. para ypípucueté. Para explicar otros géneros de Abismos usaremos del aptrey
] o Abispa — Ablandar
que significa infinito. E. G. es un abismo de sabiduría y tecoquaa apirey 1. hupitl plramey que no se puede alcangar. Estará el condenado metido en un abismo de males tecoact te tiró papa plramey y ar éter amo 1. t eco- mará pabaigatii nodnguQuhabamo heconi yepiguaramajie,
Abispa cab; abispa negra cabñ; abispa amarilla cababayu; que pica: caporopi. V. Thes. — Abispero c are i ama.
Abispado estar, bolverse con enojo con todos : ypoclñete pabéupe 1. oporoyráróceray catu pabc re he.
Abitador, morador tequara 1. tapiara j ut: na quiegua tequara 1. tapiara rugudy nico che no soi abi- tador de aquí; y también con solo el guara, ut: na quieguarugudy nico che; abitador del cielo ybapeguara 1. ybapetequara; abitadores del cielo ybape ntndara 1. guara, &c.
Abitar, morar, estar de assiento tecoha 1. tequa, ut: cónico cherecoha 1. cherequa esta es mi abítacion, aquí abito. Ayepitagogima co tabapípe, Ruiz: estoy ya de assiento en este Pueblo; añembotapiá idem. Quie- gua pipo nde f 1. quiegua tapia pipo ndef eres vecino de aquí, estás aquí de assiento?
Abito, costumbre teco 1. teco ti 1. tecotapia , ut: hecoebocoi esta es su costumbre, su maña; teco ay 1. tecoy ñay 1. tecoi y ai, ut: chereco ay Missarendu tengo abito de oyr Missa. Chereco ay ay 1. aybay mis malos ábitos, mis vicios; yepoquaa dice: abito, y costumbre adquirida. Ayepoquaacatu hece me he acostumbrado, estoy hecho á ello. Añemboeco tapia idem. V. Soler.
Abivar el fuego amboe^;ayatata. A bivar al pere- zoso V. Animar, Alentar.
Ablandar el coragon aypiámboaqui 1. ambopiá- aquí 1. ayptá mbopiü. Ablandar el natural fuerte, y áspero amombiü hecoatd 1. amboecopiü 1. amboécoapi-
Ablandar— Abollar j [
pUi j ahecoatángatumombtú. Ablandar qualquiera cosa dura amombiü 1. ambopíü. Ablandé el lago con sebo ainojnbm tucumbó sebopipe. Ablandar remojando cue- ros, y cosa semejante amboruru nibaépi, &c. Ablandar barro amouü.
Ablandar, aplacar ainoñyró 1. amboptafiyró 1. aypiamoñyró 1. ambopta apírtbé 1. aypia mboapiríbe.
Ablandarse la postema j/f/? \. yyapigucüvibaeritru. Ablandarse el dolor yñyro clierací áy 1. chembaeaci.
Ablandarse el tiempo: V. Abonanzarse.
Abobado quedar yyuriiyat hecháca , dice : quedcS con la boca abierta, quando Ic^ vio. V. Admirarse.
Abocadear mordiscando ayQUÜ í;hü miri 1. amboabi abi yguúbo, el abi dice : poco ligeramente.
A bocados comer aycnú ciiü y guabo. A bocados despedazar aycuú <;uü ypeced ceábo 1. ypeceó ceóbo 1. ymopehe peliébo.
Abochornado estar chepiracuboX.cherete ractibo.
Abofetear la cara ahobapeteg. Abofetear las sienes ayatibeteg; se dieron de bofetadas oyoobapete peteg; le hize dar una bofetada en la cara ahobapeteguca.
Abogar, hablar por otro añec hece 1. aheco- pttybó hece guiñeénga. Abogado ñeéngara, ut: nde ánganiá oreporiahu rehc ñeengaramo ereico tu eres nuestro Abogado.
Abolengo, Avorum series tamoi yeta 1. iubeta 1. ybicue , ut : ñande ybtctie ndoiquaay nuestros ante- passados no supieron esso. V. Abuelo.
Abollar olla de cobre ó plata &c. ambopiugua, comp. de pí centro y de tugiia assiento, 1. ambopicoé yapepó. Abollar aplastando amombé,
A b o 1 1 a r la cabega ayapi mboruru ; si salió sangre, dirá: ayapi mombú, comp. de a cabega, // piel y pug rebentar.
1 2 Abolorio— Abortar
Abolorio V. Abolengo.
Abominable cosa tnbae abactecatu J. pichibi- catu. Abominable ser yyabaeterecopírambete 1. yyabae- tereco pabembi 1. pabc rembiabaete recorámbete 1. heroy- róngahí ptrdmbete, &c.
Abominar ayabae tereco 1. aroyróngatu.
Abonado testigo, hombre verídico aba hupiguaño 1. ayete guano mombe guara 1. porombotabicereybae 1. yya- pucerybae 1. yyapuquaacybae. Tenido de todos por hombre de bien aba mar angatur avio hereco pabetnbí 1. marángatu pabc yabamo oicobae.
Abonanzar se eK tiempo oñembocatuptri \. oqui- riri 1. oñemboaguiyei 1. yyapirtbé ara, también dicen: yñyró itna ara.
Abonar á otro, hablar en abono de otro aheco momarangatu 1. ahecocatu viboyehu 1. mboyequaa 1. aheco inboagutyei 1. mbocatupíri \. tnoaruangatu 1. ahecoptiybó: 1. ahecorepi bolví por el. Abonar tener por bien, apro- bar: Ambocatu 1. ambohaébe 1. amoaruangátu. V. Aprobar.
Abonarse, bolviendo por si ayeecorepi 1. ayee- cocatu mboyehu 1. mboyequaa : ayeeco mboaguiyey 1. mo- marangatu.
Abono V. Abonar.
Abordar un navio ó barco, para apresarlo ohe- peña ygaratápegua , usólo un Indio queriendo decir, que los infieles abordaron el barco.
Aborrecer añamotarey cherapicha aborresco á mi próximo; aroyró cherecopochigue aborrezco mi mal vida.
Aborrecimiento poroa motar ey?nbaba I . pororot- rómbába.
Abortar chemcmbiqua; si dixere: añemomembu qua ella se causó el aborto, y mas si dixere: ahmnbirig 1. ahunga ünga chemembi cheriépe, que dicen magullar,
Abotonar— Abrigar 1 3
y sobajar. Para preguntar si esta va animado, omyi pa- nga f se movia? \, otiaróngi panga t estava grandicito? si dixere, mita oá ey, dice aborté sin aver cooperado.
Abotonar ayeaomboti \. cheao ambotí.
Abragar añañubá 1. ayquabá 1. ayeyibaiti hece yñnbámo. Abragar á otro por la cabega ayacog. Abra- gar, haziendo presa ahauba , este lo usan mucho en sentido de hurtar.
Abragar se á si mesmo por el frío añeubá rol aguí; abragar el pescuezo para calentarse con los brazos ayeayuqnabá, \ brazos llevar ó traer cheyíba paramo 1. aramo 1. oct'pe araha.
Abrasar, quemar ahapi 1. ambocay. Abrasarse ayeapí 1. acay. V. Quemar, Encender.
Abrasar campos anurapí 1. amboyepota tata ñn- rehe : campo quemado ñucngiigne 1. caigue: ya lo quemé ambocucugue.
Abrasa el sol oporopé 1. hacu ay 1. hací catu quarahi ; me abrasa el sol chepe acicatu 1. chemboacu áy quaraci. Abrasarse de amor de Dios Tnpáraihnba rehe ayepíamboacn 1. ayepíaratapi.
Abrazar V. Abragar supra con g.
Ábrego V. Viento.
Abrevar el ganado amboiúmymba.
Abreviar el camino por el atajo: perayeiX.pera- yerupi 1. taperayti 1. pepiaharupí ayu vine por el atajo del camino, comp. de pe camino, y hayei \, pía ; apia guitubo L aliayeiog guitubo idem. V. Atajo.
Abreviar lo que se haze ambocnritey 1. amoángé dngc yyapobo 1. amombaboy.
Abreviar razones nacheñeémbucny 1 . namopo- rombucuy I. namboetay cheñeéj ymombegnabo 1. nacliepo- rombucuy guihecnga 1. curitey note amombeu.
Abrigar con ropa añubá 1. ayahoy 1. aya^'oi catu
14 Abrigarse— Abrir
1. ayviamd 1. añapébang ao pipe: con otra cosa para defensa del viento, sol &c. ayopia 1. amodng. Abrigóme bien con ropa ó frazada añeubdíigdtu 1. ayeahoy catu 1. añcmamangatu 1. añeapebdngatu ao 1. aboyaba pipe.
Abrigarse á la sombra del sol ó defenderse del viento ayeyopia 1. ayepia 1. añemoang quaraht agiii 1. ybttu agiti. Buscad un lugar bien abrigado peheca tenda yangatiibae. Está á la sombra del sol qiiarahi dnie oteo. Hazeos un abrigo del sol peyepiaboña quarahi agiii. Pon la vela al abrigo del viento emodng tata éndt ybttu agut, que hará ó poniéndola atrás de alguna cosa, que la defienda, ó poniéndole antipara.
Abrir puerta ó ventana añoquendabog, comp. de oqtié puerta, y og quitar, porque ellos antiguamente no tenian otra puerta, que un cuero, ó cosa semejante, y para abrir su puerta, lo quitaban. Ahoquendabó dice: abrir la puerta á otro. Ahoquefidabó coti 1. añoqtiendabó ycott dice: abrí la puerta del apossento de otro. Che- roquendahó abrióme la puerta para que yo saliesse; añoqiiendabóyobay abrí las dos puertas una enfrente de otra; añoquendabó pehc abro un poco, ó una, teniendo dos como las suele tener la puerta principal de la Iglesia. Añoquendabó yoya 1. añoquendabopa 1. aypeapa 1. yoya oqunia abro una y otra ; amboobagnacn oqnena abro de par en par, tenga una, ó tenga dos. Para decir: está abierta, sin ser cerrada con llave , ó tranca , solamente arrimada cottroque oíndey.
Abrir caxa, petaca &c. Algunos Indios dicen: añoquendabó earaniéngud ; mas proprio es : ahupi yya- hoyaX.ayahoyaupij dice: levanto la tapadera; si la abro un poco para meter la mano, y sacar, ó poner alguna cosa ambogut yyahoyá 1. ayahoyamboguí.
Abrir destapando ayahoyabog 1. ayahoyamboy 1. ainboy yyalioya 1. hobaptthnbá 1. ahobapitímbabog. Abrir
Abrir 1 5
lo que está sellado amboy: la boca ayeyíirnpecá 1. añe- mboyuruyai ; abrirla á otro ayyurupeca 1. amboyuruyai : tiene la boca ó está con la boca abierta yyumyai. Abrir los ojos ayeegapípira; tiene los ojos abiertos hegaya. Abrirlos á otro ahegaptpira 1. amboecaya; dicen también: Quaraht hegayá el sol sale de entre las nubes. Cherecabi pestañeo. Quaraht chemboegabí cabi el sol me haze abrir y cerrar los ojos ; tegabiranii note 1. acerecabi acoQepeyepé en un instante.
Abrir los bragos ayeyíbapiho 1. pígo 1. ayeytba pipira j á otro ayyibapiho. Abrir la mano ayepombo- y ai A, añembopoyai 1. ayepopípira , á otro ambopoyai 1. aypoptpira. Abrir mano y dedos ayepomoáhay 1. agay. Abrir la mano en cogiendo los dedos como cu- chara chepocuipé 1. picoe. Aparar con las manos añe- mbopocuipé. Nota : Chepoyai dice : tengo la mano, ó manos abiertas, y también: soy liberal. Tupa poyaita- gue memé nanga gui mbae tetiró ybzpegua, ybapeguara abe ñanderembiecliati son liberalidades, ó efectos de la liberalidad de Dios essas cosas terrenas y celestiales, que solemos ver.
Abrir las piernas ayetymapipira 1. añemoacámbí yai , la muger mas usa ayeplpeca; á otro ahetymapí- pira; abro mucho las piernas ayeca 1. ayepeca I. aye- pipira catu; abrir por las entrepiernas al animal aha- pipaümbobog 1. mbeca; el vientre de la rez ahie^ubobog : abrir, hender, raxar, como palo, sandía, & similia ambobog 1. aypeca , este si habla de muger, dice: la defloré. Abrir lo hinchado punzando aycutu 1. ainbopug mbaeruru 1. ayrurucutu níombug. Abrir vena ahayucutu; sangrar el brago ayyfbacutu.
Abrir camino atapeapo 1. atapehoñd R. vtoíiá, es Neutro; ahapeboñd es activo; ahapeboñd y chupe le abro el camino.
1 6 Abrir
Abrir el dia nublado oyeplpira 1. oñeínboegacá ara 1. quarahi he^aya , que dice: Sale el sol de entre las nubes. Estando el cielo limpio de nubes oyepiro yba, metaphórico , se desfolló el cielo. Abrir el dia amaneciendo coc hna 1. opuca ara 1. ara ourima 1. ybt oyequaaima 1. coc oyeaco yma. V. Amanecer.
Abrir ganja aybtrebicoy 1. aybi ybícoy. Abrir cimiento ahebicoy ybtatáraporá \. ybiatárendagud \. y bl- ata ypíraidaguá.
Abrir horqueta al palo ó hazer cosa de dos piernas amoacámbi, ahacambl boñd 1. ahacambiog, este parece que dice lo contrario, y no es assí, pues dice: quitar el hacambi del palo, esto es lo de en medio, y quitándolo, queda hecho horqueta. Desto //¿ífrr///¿r sale : añemoacamblyai me abro las piernas. Cheracambtyai guihobo 1. guiatabo ando con las piernas abiertas.
Abrir el arco para flechar aypipira ginrapá 1. agitírapapípira. Valiente flechero oguírapa pípira ata- bae. Abrir libro ayptpiraqnatia. Abrir desdoblando ay- pipira. Abrir las orejas para garcillos aynambiquamo' mbug 1. ctitu I. cobo. Abrir el capullo del algodón descascarándolo ayoca.
Abrirse la f 1 o r y cosa semejante ya, ut : ybottya 1. oya ybotí.
A bren se los pollitos uruguacuraí oya; los pies con grietas chepí ya ya 1. chcplbobog ; la pared y blata obog 1. oñembobog. Abrirse la tierra obobog 1. oñevibo- yuru 1. oyeynrnpeca 1. oycyurupípirá ybí; el dia del juicio se abrirá ta tierra y tragará á los malos aracañyramo oñcmboyurngiíai^H ybl yñangaipabaecué memengatu hete- rehcbc yuiocóbo. Abrirse la gente amontonada, haziendo calle oñeuiboynru , ut: peñemboyuru 1. peyepca , toqna Pay abrios, para que passe el Padre. Abrióme la gana de comer chembocarncc.
Abrochar - Abstenerse'
17
Abrochar aycaomboti 1. ambo tí cheaó.
Abrogar la ley, ó instituto ambogue tecomo- ñángaba.
Abrojos ñuatíX. yuatiy si son largos ////z//;//¿//f//.
A broquelarse ayeyopia guaracapa ptpe.
Abrumar ayapípí, los cuydados me tienen abru- mado che ángatahá cheapípt chcnrecobo ; si es la carga chemboapara 1. cliereroapará chebohuta , dice: me haze caer.
Absoluto se explica con la partícula note, que dice solo ó solamente, ut : Tupa note mbaepabe yarete- ramo oyco Dios es el Señor verdadero y absoluto de todas las cosas.
Absolver ahobaga; ya te he absuelto orooba(;a ima. Pecado absuelto angaipa /iobai;aptri^. Quando el sacerdote absuelve al peccador que arrepentido se con- fiessa, solamente borra la fealdad de su peccado, pero la satisfacion que ha de dar, ó en esta vida, ó en el Purgatorio, no la borra: angaipabíya oyepíamboací catu pipe oñemombeubae Pay abart^ hobagaramo , yñangai- parcco abaetehaba note omocañy, qiiie ybtpe, coterd te- cohe ambuaipc Purgatorioya pipe hcpibec a^icatahaguá- ma aete nomocañyl.
Absolución Pay abare porooba(;ahá. Absuelto hoba(;apire 1. Pay remiobai^acué. Xola : con mas proprie- dad se pudiera decir : ayorá angaipa aguí le absuelvo ; angaipabagíii yyorapire absuelto, pero no se suele usar.
Absorto quedar añeángeraha 1. anean gmoudd guitena 1. nachearaquaabey nunga 1. cheacañy nunga guitena. V. Admirarse.
Abstenerse privarse de alguna cosa , temiendo (|ue no le haga daño anear ónga tu 1. añcangu 1. aye- poiJiu guicaru eymoi se abstiene de comer en satisfacion de sus culpas ocaru mirtno 1. ndocaruyacatuy 1. ocaru
1 8 Abstinencia — Abnltado
yacatu ey oangaipacué repíramo. Abstenerse de tomar ó tocar algo chepoquthiye chugni. Abstenerse en hablar amorángue 1. amombítache ñecrangue 1. cheé liaban gue 1. cheretnimombeü rangne 1. anoí cheñecraiigne (comp. de j estar, y de la partícula 7io , que dice: me quedé con las palabras, ó con lo que avia de aber dicho) 1. ayapípí cheñecrangíic 1. namocei 1. aroquiriri chcñec- rángiie. De hazer algo V. Dexar.
Abstinencia de carne (;ooguabey. Este dia es dia de abstinencia de carne íooguabey 1. gooporuhabey nica ara I. ndagooguabicoara,
Ab suelto hoba^api. V. Absolver.
Absurda cosa vibae hacbe eyngatu 1. aruñey- ngatu.
Abubado estar V. Bubas.
Abuela yarú. Cheyaríi mi abuela. Hay guaibi mi madre abuela. Nota: que si dixcre hay yarli (poco () nada usado) no quiere decir: Abuela de mi madre, porque csso se dice: Checi yarii, sino: mi madre abuela, porque á su abuela la llama también madre y con aña- dir: yarñV guaibi la distingue de su madre verdadera. Cliern yaríi abuela de mi padre. C/uyaríi y capí dice: mi bisabuela; es lo mesmo que cJicrn 1. checi yaríi, esto es la abuela de mi madre 6 padre; c/wru 1. checi yaríi yoapí mi abuela terzera; pcypícuercta 1. pcyaríi yeta vuestras abuelas antepassadas.
Abuelo cheramoy mi abuelo; chcru 1. checi ra- mal 1. clieramoi yoapí 1. cJieramoyruba mi abuelo sc- i(undo; chern 1. cJiecí ravioi yoapí mi abuelo terzero. Peuamoy yeta 1. pendubeta 1. peypícuereta vuestros antc- passados.
A buen tiempo, en buena conjuntura aguíyctey hape catn 1. aguíyetey curi vino á buen tiempo.
Abultado, de cara llena Jiobabubae, también se
A bulto— Abusiones
19
puede decir: hoba quíraguagnbae. Abultado de cuerpo hetebu guap(bae.
A bulto nandetey, ut: N. yetí eru trae batatas á bulto, sin contar.
Abundancia poroahoceliaba. V. Abundar.
Abundante en palabras V. Eloquente. Parlero ñecngicebae'
Abundante tierra fértil ybimbae ñemoñanga- ttiha 1. ñemoña oricatuha.
Abundantemente poroahocehape 1. ndaetey, ut: .V. amec chupe le di abundantemente, 1. amec yeahoce- catn 1. ayahoce ymecnga. V. Liberal.
Abundar: ayecohii nibaetetirórehe 1. cheahoce che- mbae guetaberavio 1. ayeahoce chembaerehe; 1. yyaigtie- rey mbae cherope guetaberanio dice: se pudren en mi casa las cosas, por ser muchas ; hembt hembi cherembiu yepi siempre me sobra comida; yyacoroi carapcpc che- cope ay muchos sapallos en mi chácara.
Aburrido, despechado estar : mbae tetiro rehe ayeahey guitecobo , cheyeehe yepe checuerai guitecobo dice: ando enfadado aun de mi mesmo. Nache ptabtay mbae amor che no me hallo en cosa alguna ; mbae tetiro chcmhoyerobá todo me da en rostro.
Aburrir enfadar á otro : ambogiierai R. ctierai 1. amboyeahey; amodngeco ymboyeaheybo kerecobo dice: le soy molesto teniéndolo enfadado, aburrido.
Abusarse ayeporu aíi; peyeporu aü 1. bai eme Tupa poroporiahuberecoha rehe no os abuséis de la misericordia de Dios; peyporubay eme Tupa poroporia- huberecoha Ídem. Abuso yeporu auhá \. yeporubayhá \. poroporubayhá.
Abusiones, supersticiones mboraü \. poroaubó.
20 Acá- -Acabar
A ante c.
Acá qníbó; hazia acá quibongotl; los de hazia acá qitlbdngua 1. quihóngotigua 1. cocotigua; un poco acá quitó cora.
A caballo cabayu áramo; subid á caballo peyeupi cabaynrche ; los de á caballo cabayu áramóngtia.
Acaba ya (animando) ncy que red; acabad ya /f- ñeyque red ymombabo; acaba ya = date pricssa tayuie rángé ráugí-; acabad ya pendngé ndugt' ymombabohc; en cosas que se hazcn con las manos ndepoyabd, pepoyabd.
Acaba de llegar, comer &c. se haze por la par- tícula ramo con acento largo, ut : obalicramó curi, oca- ruramó curi &c.
Acabar lo que está haziendo amomba (R. pab]\ amboapípa ; ayapimomba ; amboccopa ; amboccoapípa : alucomomba ; ahecomboapipa. — Ahecomboaguiye che- remhiapo di fin á mi obra; el amomba lo usan también para acabar destruyendo, assolando ó matando; ya se acabó lo que hazia, tenia &c. opa 1. yyapipa 1. Iieco- patma ; se me acab(') la paciencia c/ierocamba I. uache- rocdbcy; no se acribará, no tendrá fin el fi.iego infernal liccoapipacy 1. yyapipaey I. hccopaey nanga tataguai;u añarctdmengua ; opabaerdmcy 1. ymboapipa piramey 1. Itecopabacrdmcy 1. ymboecopa piramey 1. hecomomba pi- ramey &c. Ídem; 1. nahccopabicliene 1. ndiyapípabicJienc 1. 7idiyapirichene &c. idem; tataguaoi pabey 1. apircy 1. apípabey I. Iieco pabey &c. fuego eterno. — Ayarogi elierembiapo voy acabando mi obra. Xdipobey 1. ndití- bey\,ytígueretey\.naJiembir¿ no ay mas, todo se acabó. — Ta^i dy nomoembíri 1. ombotigneretey 1. omon digne retcy 1. omombd mbia chebe la peste acabó toda mi gente.
Acabar limpiando: amopicymbabctey y guabo lo comí todo sin dexar nada; ypicymbabetey clucad nupd
Acabado—Acanalar 2 1
ha se acabado mi roga de todo punto. Aypícymbó fiaé- nibe limpié bien el plato. Aypícymbó cherecocue guiñC' vioinbeguabo heme confessado bien. AyUdñro 1. aypítu- bírojr ymecnga lo di todo hasta sacudir el polvo. Ayporogpahctty ymecnga todo lo saqué, ó vacié, y lo di.
Acabado, pcrficionado ¡tccopa \. etcima \. yyag/ií- ycíma]. gi/ccorárupi oico; todavía no está acabado ?/cfcy giiccorárnpi oicoborangc 1. ftdey guecorá upe obahcmo ráftge 1. ndey oaguiyeramo range ; yá lo acabó y per- ficionó omboecopa pora 1. ohecomomba pora &c.
A cada momento ñande pttüce nabo 1. ñau de rccabi nabo; comp. de pitii resuello, y ce 1. he salir; dice: á cada respiración, ó pesteñear.
A cada rato cnriñabó 1. curi curi nabo; á cada passo, tomándolo materialmente acepiríaubncn ñabd, ut: á cada passo has de sembrar el maiz ndepirñmbncu iiabó abatí ereñotyne literalmente dice: en cada passo.
A cada uno petey tey upe 1. y nabo upe 1. peUy tey nabo upe; á cada uno de por sí petey tey upeé 1. yñabó npee.
Acaecer acontecer aye significa cumplirse, ui: yya- yetma aracae cumplióse, acaeció antiguamente. Tam- bién se puede explicar con: carambohe 1. aracae raco y luego decir lo que acaeció. Teco yyayebaecue 1. oico- baecne 1. oqualmabae caso acontecido. V. Acontecer.
Acalenturado estar tacú ayporara 1. cheracu guitupa 1. cheacá nundu 1. cheacá títii. V. Calentura.
Acalorado abochornado chepiracubó.
Acallar apoó chey alteo r ir ene; acallaré después de aver llorado amomboó 1. ayaheog mombig mita acallo al niño; aniboyaheopig idem.
Acanalar amboptcoc mbucu; acanalar como canoa con los lados ladeados ambopí y croa 1. aypíqueéngog
2 2 Acardenalar —Acción
[T. falso aypiquecnyog\ 1. y también: amhopicocmbucü. Con ángulo agudo como la V ambopiobi.
Acardenalar amboumbí (R. tumhi) ; chepenn umbt 1. penoumbí tengo verdugones morados ; mbaeümbl pytá cosa acardenalada.
Acariciar alagando ayapichíX. ayabíhi (comp. de a cabera, y pichl refregar); acariciar agasajar areco poraViHcatu 1. cheporerequa hece. V. Agasajar. V. Alagar.
Acarrear anoae ^comp. de ae venir, acudir, y de la partícula no). El pecado acarrea todos los males mbae ay tetiró ángaipa oguenoac ^ también se puede decir: oyparehá, ogueru.
Acaso ey, ut: ayoliu ey lo hallé á caso sin bus- carlo ; quie po guiyabeyuíe [T. po yabeyme\ ayohu idem (Bandini litter. dice: sin decir, aquí quisas, sin juzgarlo, ni imaginarlo, lo hallé), 1. ñemoángeyme \. ymodngeyme I. temimoángeyme ayolui I. agiúyeramboi ayohu que dice: lo hallé de repente.
Acaso, por ventura ñipo X.ypo \.pOj ut: terehecha obahenipo ve si á caso ha llegado.
Acatar, respetar: amboyerobia 1. amboeté 1. ambo- aye este dice, cumplir, y con caso de persona: respec- tar. Nachemboayei no me respeta. También arabia y con caso de persona lo usan en sentido de respetar: ndarobiay checl no respeto á mi madre. Aypoíhii muchas vezes lo usan por respetar. Ante el acatamiento de Dios Tupa poíhupíra/nbete robaque.
Acatarrado (estar) c/uiíü 1. unbacl ay por ara.
Acaudalar añemombae eta, avionoó fioó, amboatl att, amboapíteraqua raqua. amboyoá yoáj ayrumo rumo mbaé eta henxobo.
Acción teco; acción vil teco áybi; loable A''. arudngatu; virtuosa A^. ftiardngatu ; peccaminosa A''. angaypa 1. N. bayguc 1. .V. niara nday 1. vienguanday;
Aclamar —Acocear 2 3
desvergonzada .V. poropoihuhabeyngatu [T. falso poro- poíhubeyngatii], V. ttxo en el Tesoro, ó en el trat. de las partículas.
Aclamar por Rey &c. viburubichabeteramo olte- noi yoya OQapucaita le aclamaron por Rey.
Aclarar la verdad: Averiguar hupigiia 1. ayete- gua, amboycechauca 1. amboyequaa, ayquabuca también se puede decir: ahcca ¡teca 1. ambogui giií yyohíibocoite 1. ymboyehiibo &c.
Aclarar, quitando las hezes al vino, al agua &c. aytipiuumbog [T. falso aytíuumbog\ amoipiegacang y 1. cangui (comp. de tipi hondura, y te^acang claro) : amo- e^acang cangtii huüngite chugui ypcabo aclaré el vino, apartando de el las hezes; si se aclaró assentandose las hezes oibíapi 1. oguapl huñngtie.
Aclararse el dia nublado onemoe(acdng 1. oñc- inbocatnptrl 1. oyeptpirá ara; si se limpió el cielo oye- piro yba.
Aclararse el dia amaneciendo cocima \. ybi oye- quaalma 1. ara ourima, V. Abrirse el dia, ó Amanecer.
Acobardarse añembopia cañy X.quihíye, añembo- pía ey 1. añembopia aqinliiyeagui , aquililye note, nañc- momburu quaabi. Acobardado ymbopía cañy mbtre 1. quihlyeremipía mocañynguc 1. qutlnyc remimbopla cañy- ngue. Los que se acobardaron quihíyc rembiaravio 1. quílúye ñemocmbía habamo oicobaecue aierau 1. oqiiíhíye note bae baeau 1. oñcmbopla cañy bae baeau.
Acocear: apíboy liece le acoceé; oyepteya idem; pero dicesc de los animales, que acocean con los pies atrás ; opiboi ybt rehc oñemoyró giiai^iibo dio patadas de enojo; opiboi cyramo chereitl viburica acoceando al ayre, me derribó la muía. Cabayu chemo píbang el caballo me acoceó ; R. píbang patituerto. Acocear pisando aypírií 1. aypíró.
2 4 Acoger — Acompañar
Acoger, hospedar: ambocotí le di apossento, 1. amombita cherope 1. pita 1. aroique 1. amombttuü clierope 1. pítuü descanso. Acoger amparando V. Amparar.
Acogerse á quien le valga: añepílilró añangagui
Tnpáci re pe ñanga 1. Tupa aupe giiihobo 1. ahepeñá Tupácí
añangagui guitecobo 1. añangagui guiñeplhirómo me
acogí á la madre de Dios para librarme del Demonio,
1. añeguáhe anangui Tupáciupe.
Acogida ñepihiróngaba 1. poropicírongaba, V. Re- fugio.
Acollarar: ainboyoayu \. amboyoehe íma cherímba acollaré ya mis bueyes. Quando le echan el lago para acollararlos dicen: aviboyupoi; unirlos amboapiríta 1. ayapiqua. También dicen : amboyoayu yga acollaré las canoas, y teniendo palo, también dicen: amboapiríta yga, dicen también : amboyoayu poniendo á dos en un par de grillos.
Acometer ahepeñá, se toma en buena, y mala parte. Oñoepeñá mbía oguarifttjno se acometieron los cxércitos. Opuá oyoehe idem; oñoyraró oñoepeñdna ídem; oyoguerecoay yoguerecobo están peleando. V. Pelear. Acometer salteando acc checotírñngabagui ciiupe.
Acometer arremeter el animal oñaro hece \, ypo- chl chupe.
Acomodado estoy en mi apossento ayngatu che- cotipe (Ruiz) 1. ayco catu.
Acomodar, poner bien alguna cosa descompuesta amoingatu 1. amolngo catu 1. añemdngatu, V. componer.
Acomodarse al genio de otro hecorupi note ayco 1. hemimbotarehe cherenrimbota amboyoya 1. yyoya yepi.
Acompañar: añemoírü hece le acompañé; Pay yrü- 7iamo 1. Pay rupibe 1. Pay ndibe áhapota quiero acom- pañar al Padre; cherupiguare los que vinieron conmigo; ocirupi o ico anda con su madre; oyotbiribe oyogucra-
Acompañar— Acontecer 25
habo 1. oñoyríi yru yoíruerahabo se fueron juntos ; aye- heá 1. ayecotía 1. añemboyehea 1. anemona , añenioiru yinarángatii baé rehe me acompaño con los buenos; ypíri 1. yrünamo ateo estoy en su compañía.
Acompañar hasta algún trecho arocacá 1. aro- guatainirí ; los acompañe algún trecho para mostrar- los el camino arocaca pequabeenga 1. haperd quab caiga araha. Estos son los que acompañaron á los que iban al hierbal vibia caabiard rerocacaharé tiuncui.
Acondicionado bien, ó mal. Tiene buen natu- ral, condición heco marangatucebae ; si es mal hecota- bícebae.
Aconsejar he cora rehe amongeta 1. ahecorábct^ 1. altee oráquabce 1. hecorá amboyeqiíaa 1. amboyehu 1. amombcu chupe 1. heco hagttd ayquaabuca chupe 1. he- cora rupi 1. hecorá pipe amoingo. Me aconsejó mal yya- iíbíbíricherecord omombeu chebe 1. oiíev tate chebe che- reco rangite viombeubo,
A c o n s e j a r s e , tomar consejo ayñeépíhi 1. chere- cora 1. chcreutimboayerdina aypihi chugui 1. emona te- reico que yyague aypihí.
Aconsejarse pedir consejo aporandu chupe che- record rehe; te pido consejo nde aé che record emombeu chebe 1. cherecord ndeltegui aypota.
Acontecer aye que dice: cumplirse, ut: yyayeíma aracae aconteció antiguamente. Temimod ey cobae ruri sin pensarlo aconteció, ó ha venido esto (R. tu venir). Aracae 1. carambohe rae o y luego referir lo que acon- teció. E. G. Aracae raco San Macario ya ñurupi ogua- taratno ocígei aceacaugue amo rupape &c. aconteció antiguamente, que andando San Macario por un campo, llegó á caso , adonde avia una calabera ; teco yyaye- baecué 1. oicobaecue 1. oubaecue 1. oquaymabaecue caso acontecido. A vezes se puede explicar con ndaye que
26 Acordar -Acortar
significa: dicen que K. G. qute amátiri oyuca ndaye dicen que aquí le mató el rayo, refiere el caso aconte- cido, limond ndaye dicen que assí aconteció, passó, &c.
Acordar á otro, avisarle amomorandu I. avio- maéndua , avioñeviomacndna , mnomacuduaho , amboapi- (abt 1. amboapii;apü ebocoi relie.
Acordarse chemaendua 1. añemomacndna 1. che- maenduaho hece; me acordé de lo olvidado abahé chc- reíaraitagiterupe 1. cherei'aá 1. añemboei;aá cherecaraí- tagne rehe. En acordándome lo haré cheapí(;apu ramoe I. chemaenduapiiramoé tayapo. Mart. Acordémonos, de sus acciones virtuosas ñamomohc ¡teco marángatucue. Mart. ñambogulgid 1. ñavibobu 1. ñamboyerobn ¡dcm. Por .ser muchos, no sé el número de mis pecados nday- papaquaay chemaendua mboi,ab¿ ct^bi nunga hetaberamo. Pomp. dice : que el número de las vezes haze pesteñear los ojos de su memoria.
Acordarse con affecto ayepia mondo 1. ayepía rerahá hece I. chupe , ayepía ereco 1. aye(;aercco por ara hece, dice: continuamente lo tengo en mi coragon, ó en mis ojos, acordándome del. Nachemaenduapoyriche 1. nachemaenduá yeógiche ndeheguine nunca me olvidaré de ti.
Acordar voces al canto apurahey mboyoya\,apu raJtey vtoingatu.
Acorralar ambocorá 1. corape amoingo 1. amoinguie.
Acorrer para ayudar ahaboy ypitybomo. V. Acudir.
Acorrucarse por el frío ayeapaqua 1, ayeapoapi roy aguí.
Acortar amoaturi 1. ambocaracl 1. ambocarápi cheao acorté mi ropa; amogambaturt corté la cuerda. V. Cortar.
Acortar razones cheremimombeurangue ayplhígí 1. anoi 1. namombay 1. chcñecmbucu rangue amombig 1.
Acortarse— Acostumbrar 27
amo^andog I. amondogj este dice: corté el hilo de mi plática; ayahla 1. ayacia idem. V. Abreviar razones.
Acortarse la vida añemboecobe aturi \,cherecobe pucnrangiie amoraftgue, ayahía, amboacígiie , amolando.
Acossar la caga amombitubá hebae, R. pituba 1. txmoñaniete 1. amoingotebe tebc yvtoñani etebo 1. amo- cangy cangy 1. amoangeco ngeco 1. amocaneongatu 1. amboareba 1. aniboapaiqíiy 1. amovibaraetepa ymoñanimo .
Acossanme los malos pensamientos iemhnoattgai chcmoangeco 1. tnombituba.
Acostarse, hecharse añenóy poner lo acostado amoñenó; el enfermo dice: ayu 1. ayube 1. anube; estoy echado ymangatu ayu 1. cheporombucu ete guitupa 1. ciieliebéfigatu cheruhagiie 1. arecaUi co cherecoacl aru, {Nota que aru es el verbo de ro del verbo ayu estoy hechado) mucho tiempo há, que estoy echado. Ereyube 1. ereñubepá?iga? modo de saludar al enfermo: estás hechado? assí como al que viene de léxos le saludan diciendo, ereyupdngaf vienes? al que encuentran: erei- cobepdugaf vives? &c.
Acostarse juntos ayopohe hece 1. ypohe añenó 1. cherjiy ; estoy solo acostado chepohey ndarecoy.
Acostarse arrimarse ayecog hece; acostarse lá deante la pared yñapíd 1. oyeroá ybíatdj ynacuré idem.
Acostumbrado estar ayepoquaa 1, añevibotapiari 1. añemboeco yepigua 1. añeniboecotapia 1. añemboecoíma hece guiíena; tengo costumbre de oyr Missa cher eco- tapia 1. cherecoñoy Missarendu 1. hecoay che Missarendu. V. Costumbre. Acostumbrado estoy á no comer carne ayepoquaa goou eyma, Mart.
Acostumbrar soler ami 1. nandú , ut: No aco- stumbro, no suelo hazerlo ndayapoi ami 1. cheami nda- yapoi; voy á regar como acostumbro aha guiñemboebo ñandú I. cherecottrupi. V. Costumbre.
28 Acovardarse -Activo
Ac ovar darse V. Acobardarse con b.
Acrecentar añadiendo ayrumó rumd , amboyoa yoa y aviboyoapí api, amoítoyrñ, añapearó 1. añapearíi (R. apea superficie, y rñ poner) 1. amboati a tí.
Acrecentar, agrandando amboubicha ; ensan- chando ó alargando aypipira 1. ambopíru^n checoga: si fuere por un lado aypopirü (comp. de popí lado, ó ex- tremidad, y de rñ poner). V. Alargar.
Acreditar amoeraquángatu , dice hize que tubiesse buen nombre; ambo/teco agníyei 1. ahccomboaguiyei 1. ahecovioviarángatu 1. pabéngatu yerobiahabamo 1. hupi- gua ño viombeuha nico 1. yporombotabiharcy nico 1. teco mardngatu ño rereqtianicopabtyabamo ainoíngo 1. heco- marángatn mboyeguaabo 1. ymboychubo hize que fuesse la confianza de todos, que todos dixessen ser hombre verídico, no ser engañador, ser hombre de bien, haziendo notoria su virtud.
Acreditarse añemoeraquangatu 1. pabéngatu ye- robiahabamo nieo 1. hupigua ño viombeuha nico 1. yya- pucercybaé nico &c. pabéngatu ehabamo añemoingo, V. Acreditar.
Acreedor, E. G. Pedro es mi acreedor, á quien yo debo la paga del caballo que me vendió Perú nanga cabayu che hepibcchaguá 1. cabayurepi che ymechaguá 1. Perú upe cabayurepi meengard nico che; yo soi acree- dor de Pedro chenanga cabayu Perú hepibee haguá 1. cabayurepi Perú ymechará nico che.
A ere villar amombupug 1. ahecíbó cíbó 1. aycutu cutu ha^a hagabo. Acribar V. Cerner.
Acriminar exagerar la culpa amboubicha, amboa- baetebe 1. ambopichíbibe hecomeguanday 1. inardnday.
Acrisolar ayquí tingo 1. ayquíaog tatápe. V. Refinar.
Activo: mbaetetiró mboabay quaaparey nucui rae cierto que es muy activo, dice: no pone difficultad en
A cachilladas andar -Acumular
29
cosa alguna; \. (rueínbiapord rehe oñemboacnho bae 1. oñe- mborírii bae. V. Diligente.
A cuchilladas andar onoiraró 1. opuá oyoeJic quice pipe.
Acuchillo passar aliaba ha; a \. aheclbó clbó quice pipe. ,
Acudir: a/ui Tupa upe 1. ahepeñd Tupa cherecote- beha relie acudo á DiíSs en mi neccssidad ; cherecote- belia arobahe Tupáupe idem ; acudo frequenteniente á la ygicsia ahapecog Tupáo, ahapli pli 1. ahañol ñoi Tupa- ope. V. A menudo.
Acudir luego a ha boy I. curitey 1. cJicplbebuy gui- hobo 1. añembopipeyu, añeuioáuire ángc 1. añemborlrll I. acli guihobo.
Acudir yendo muchos oyeoi ; yendo juntos dirá oyogueroyeoi yoguerahabo. Hazer que vayan amboyeoy : que vayan juntos amboyogueroyeoy 1. aviboyogueraha.
Acudir viniendo muchos oaé. Viniendo juntos oño- guenoac oyoguerubo. Hazer que acudan amoac: que acu- dan juntos amoñoguenoac I. amboyogueru.
Acudir de tropel viniendo oyoguerundururu 1. onün- ruruhape oyogueruX. oñoguenodc yoguerubo ; pero si van oyoguerahandururu 1. oyogueroyeoi ndururuhape yogue- rahabo.
Acuerdo teuiíiubotapetey 1. temimbota yoya \. yoa- bley yoguerecobo 1. oplá y oy apipe, ouibae oinec oyoupe 1. opldyoabl eyviblpe 1. opláyoeceipipe.
Acuestas acei, ut: cheacei 1. aceipe 1. cheatiybari 1. cheatiyboce 1. cheatiybai-amo arahá lo llevé acuestas.
Acuitarse hazerse inútil oneinoaugau.
Acullá píPe \. ebapó: acullá Icxos donde se oye, y no se ve pctpe; donde sabemos acoipe. V. Allá.
Acumular, V. Acrecentar, amboatlatlj amboyoayoa auiboaplteraqua raqua; acumular, achacar amboya hece.
30 Acurrucarse -Aceituna
Acurrucarse ayeapoapí 1. añcmhoapna 1. ayeapa- qua 1. añeinbocarapiia rol agui.
Acusar aviomheuay 1. ahenoi Pay roba que ymombeu aybo 1. hecoc Iteran mboyehubo 1. viboyequaabo 1. quaa- bueabo.
Acusar falsamente: teyfigatu note eherenoy Pay robaque chemombeuayho me acusó falsamente al Padre; yapü omboyatey cluri pay robaque dice : me levantó falso testimonio ante el Padre.
Acusarse confessandose añeviombeu Pay upe. V. Confcssarse.
A ante c.
AiiKÚon ybfapic/taliá 1. her?i heru.
Azafrán ybotíyii tembiu rehegua,
A g a h a r nard yboti.
A gaña V. Azaña con z.
A cegar cheyucua.
Acechangas V. Celadas.
Acechar amacna, V, Atalayar, líspiar. Armar celadas, y esperar el cagador la caga acotíro X.acotírñ: yendo atrás poco á poco como hazc el gato oypiaro 1. ouemovibe inombe y piar orno. V. Aguaytar.
Acechar por los resquicios ypuguerupi aypíecha 1. añemboecaqua 1. hegacárupi I. ypañrupi aliecha 1. aye- Vi; a mondo.
Acedarse oñemboliay \. han guiño \. ofiemoa guiñó i cosa acedada mbae ynibo/iaypíre 1. hay ínianibae 1. ymo- anguynónibin* 1. oñembohaybaecue 1. oñemoaguynobaecue .
Acedía del estómago cherembiucuehay nunga ndoicocatiii.
Aceite ñandí; óleo Santo ñandícaraiX. ñandí ro- ¿ai'apí.
Aceituna de la tierra tarumá.
Acelerar— Acercarse 3 1
Acelerar el passo aquaaquaní 1. chepíbebny 1. che- range range I. añevioánge ánge 1. aguata tdtáguihobo.
Aceleradamente tange hape, curitcy ¡tape 1. cu- rimey hape. Murió aceleradamente o manó aguTycraviboy. V. Derepente.
Acelerarse añevioángé ángé 1. añembocnritey 1. ayet\'apíáj este dice acelerarse repentinamente ; oyecapíá clieremltyngiie se aceleríS, ha salido antes de tiempo lo que yo sembré. V. Apressurarse.
Acelerarse el uso de la razón ycaquaa catii \. y y fea catu eymobe yepe yyaraquaa oyepípirá 1. opn 1. oyee^apíá.
Acendrar, refinar : ayqtntingo pora 1. ainooyngatn 1. anioendípu, este dice : dar lustre, amboberá 1. amomimbig.
Acento que se pone sobre las vocales largas : letra acángapirigua 1. acento.
Acepillar afíopí 1. amoey; acepillado ypimbíre.
Aceptar, recibiendo aypíci 1. ayoplhí.
Aceptador de personas acc inboyoabí liara , ace- rereco recoéhara, acevioínde indeliara; Dios no es acep- tador de personas acembote harey nanga Tupa; la muerte no es aceptadora de personas teo nomboyoparay mbia yucabo.
Acá(\\\\dL y círícabaX.yrape; hazcr acequia aycírt- boña 1. ayrapeboña.
Acerca desto cobae relie 1. abae relie ; acerca desso ebocoibae relie 1. eguibae relie.
Acercarse arrimarse aya 1. añemboya 1. ayeroya liece, ací, añevibocí 1. abí liece , este lo suelen tomar in malum.
Acercarse yendo á alguna parte coi coi ayco coíte 1. abahecacári \. potari; estoy ya cerca del pueblo aya- rotma taba: está cerca de morir omanómbota 1. oma- noce 1. ceri 1. oviano cacar i 1. coi ete ymanoliaguá. En este pueblo también dicen : ogueyí.
32 Acercarse- Acidentes
Acercarse yendo, y llevando alguno ó alguna cosa á otra parte ó pueblo arobi 1. aroci taba; fui acompañándolo algún trecho, no muy Icxos aha hero- cacabo.
Acercarse házia acá aciri quíbongoti; haz ¡a alia ahá 1. adrl aviougotí.
Acertar tirando piedra, <> con bala &c. ayapi 1. chepoaca catn yyafiibo; con flecha anybó.
Acertar sospechando: hupigua 1. ////// aymod I. yyaye 1. oacatn \, ypocatu 1. narcyngua ruguay 1. na au- nigitay 1. nirangueri chercmimoá se cumplió, tS no salió vana mi suspecha; aba he 1. ac engata tape upe 1. ayoliu tape, acerté con el camino.
Acertado andar tecoliupíguarupí 1. hecoeterupi ayeo; fuera muy acertado haebeauío \. yñaruabeamo : acertadamente hupicatuhape 1, ayetecatuhape ; 1. hizelo con acierto hecorambeterupi ayapo.
A c e s s o r i o , segundario yoapí , ut : Tupáraihuha- yoapi el otro moti\'o de amar «i Dios; súpose que ha dicho el motivo principal, haeriregua nanga ebociy esso es acessorio.
Acetre yearai rírn.
Acíbar muchos enfermeros dicen, aciba [T. falso correctum habet encausto : aniba^ , pero explicando los mas, dicen: molid caragnata rehegná ; 1. mohá ta^o yu- calía 1. vioJtarobací poromboyebae que mata los gusanos, que haze tener cámaras, purgat.
Acicalar, espada & similia anioendfpn 1. ambo- berá 1. ayquí tingo catupírí ynioendlpnbo 1. ymboberabo.
A c i d e n t a 1 m e n t e , V . Acaso ; es cosa acidental nibae onrey bae, Acidcnte , \\. G. guárdalo para algún acidente enioíngatu maraña niogná rama 1. tecoberamo- gnaránuij dice: para quando ubiere necessidad.
Acidentes eucharisticos, si son del pan mbuyape
Acierto— Acliaqne ^ 33
rec ¡laguer a 1. mbuyape morotinguera ; si son los aciden- tes del vino cangui rechagiiera 1. cangui pttáguera.
Acierto, E. G. lo hize con acierto hecorambete- rupi I. yyapopirambeterupi ayapo 1. akecomombaporá.
Ación V. Ación con dos ce, supra.
Agófar quarepotiyu; assí también llaman al oro.
Agogue ytati membeg 1. ocirt círíbae 1. oinymyíbae.
Agorarse, engrifarse yyeyaí: uruguapi ocurübae N, la gallina glueca se agora; guecharamobe N, luego que le ven se agora, Ruiz.
Agorarse por temor añemopirt 1. añembopíapiri 1. añeropiri; por espanto añemondíi yucu.
Agotar aynupá 1. anibopig 1. acote amboya hece.
Agote: Instrumento para agotar poronupdhaba 1. vacapi, porque suele ser de cuero de vaca el agote, 1. porombopihá,
A gotea carapcmbí,
Agúcar eyrípta; también dicen acuca.
Agüela yiapá; los del Guaira usan mbururé.
Agufre ytayu; dicen también agupre.
Aguí hüobi bae.
A g u c e n a ybotí morottheaquangatubae , azucena yaba.
*Acha V. Hacha.
Achacar á otro la culpa amboya tecomengua hece.
Achacoso, enfermigo hacícebae \. hacl tapiar ¿ bae; de quando en quando me repite el achaque che- rae t yopára para 1. cherací rací \. amo amóme é cheraci.
Achaque enfermedad taci 1. mbaeací; lo que yo padezco cheremimborara 1. chevibaeaci.
Achaque pretexto au: ocírecha recha auhape con achaque de ver á su madre.
Achaque, escusa yeecopiaha.
Achaque poner difficultad amboabay tey.
1
34 Acharcar— Adelgazar
Ach arcar: hazer charco ay noóboña.
Achicar amomini. Achicar cortando V. Acortar.
Achicoria caauguay.
Achira de cuya fruta hazen rosarios pariri.
Achuchararse ypichd.
A ante d. '
Adalid V. Caudillo.
Adarga guarne apa Vguíracapá Vyepiaha X.yepiaca,
Adelantado pagar ahcnondea heplbecnga 1. ahc- plbeé renondea 1. cnondeá.
Adelantar: llevar adelante la obra comengada ayapíraha 1. amando 1. amhoyoapi 1. ndaypoeyari che- rembiapo. V. Proseguir.
Adelantarse: yr adelante aha tenonde 1. tenonde- rupi aha 1. añoquá guihobo; embiar adelante tenonde amondó; adelantero, el que va adelante tendotára 1. te- nondegiiara; adelantarse unos á otros oñoñoquá ñoqud 1. oyoce oce 1. oyoapiraha raha 1. oyoeya eya; adelan- tarse atajando a/ienondea hoque cymo 1. ahoqueey heno- ndeabo 1. ahobapia hoquecymo; adelantarse prevenirse ayeenondea 1. añembogaeoiX. añeviocaena; adelantarse en la virtud ayeahoce 1. ayeaptraha tecomarángatu rehe 1. ayrumó rumo ehereco aguiyeicatu ymboetabo, »
Adelante: dicese á uno que prosiga con lo que está diciendo ó haziendo emondó 1. emboyoapt 1. aypo- rami yepe, según la materia de que se trata.
Adelante E. G. está mas adelante tenondebe oteo.
De aquí adelante, en adelante eoriréme 1. coa- guibe 1. cohaguerabe 1. cocuerabe 1. áuguibe 1. angire.
Adelgazar palo, lago & similia: ambopoiV ambo- poquírz (R. po grossor). Adelgazar tabla y cosa chata ambopireri. Adelgazar la punta amboapiobi 1. amboa- quaobi (R. haqua punta).
Ademanes —Admirarse 3 5
Ademanes hazer añeniomegjiá megud 1. ayeoba- 7nofnegii& megud 1. añemboobamegud megud.
Ademas desto corire. Ademas desso aipo 1. ebo- coy 1. hae rire.
Adentro y pipe. V. Dentro; lávalo por adentro eypihey (R. pi) yyohei. (V. Lavar.)
Aderezar componer amoingatupiri 1. amoatyro 1. ambocatupíri.
Aderezar engalanar amboyegua. V. Engalanarle.
A deshora llegó obahegapía 1. ñemodngabey 1. te- mimod eyrupi obahé.
Adestrar amboé \. amboyepoquaa V ambopoacatua 1. avibopoé catu.
Adestrarse añemboecatti hece &c. Soy diestro chepoácatua 1. cheécatuhece.
Adeudado estar cherejnbiyoguacue naheptbeéy range y dice: no he pagado lo que compré. Aba gue- vibiyoguacue repíbecngarey hombre adeudado.
Adherente hece guara 1. y pír ignara.
Adivinar prever mbae oubaerd 1. yyayebaerd 1. oicobaerd amombeú 1. tucymobe X.yyayeeymobe amombeu 1. akenondea ymombeubo.
Adjudicar: adjudicabit mihi hanc rem ndembae- ravio toteo 1. oicone hey chebe.
Administrar, governando aporoqiiay guitecobo 1. ahecorámec yñabóñabó upe. A todos tengo debaxo de mi dominio chepope etey 1. chepogidpeviémc areco.
Administrar hazienda cuydando de ella cJieña- ngarecohabamo 1. chemaéhabamo areco. \ . Cuy dar.
Admirarse con espanto añemondii yugu 1. amae- giiagu gua0i note hece 1. cherei;acé etey hechaca, dice: se me salieron los ojos quando le vi; ñemondli ete áy chevioñeérdmey chererecobo la admiración grandissima me enmudeció.
36 Admitir— Adoptar
Nota que usan de muchas Partículas, que denotan admiración. V. en el trat. de las Part. tutu, guáete pá- ngUj co catu panga, caturá. Es cosa de grande admira- ción vibae poromondlitabeté 1. poromondti yucubae 1. po- romomae guagiibae 1. poromoe^acebae 1. poroe^aquabobae 1 . porom oñeérámeybae.
Admitir alguno en su casa aniombita ckerope 1. avíbocotL Admitirlo en su compañía cherehe yñemoyrü ambocatu; en su escuela a^noñoirü chereminiboereta rehe; admití la petición que me hizo, ó lo que me propuso ney hae chupe, sea assí le dixe. Admitir, aceptar aypíhi 1. ayoptci.
Adobar cueros de vaca amopttd vacapiré, que son las suelas. Pero si son cueros de venado ó de anta &c. amoattró 1. amomblu, estos también se pueden decir adobando cueros de vaca, y de los cueros de venado. Pero si los quiere colorados ó amarillos, dice: aniopytd 1. ajnboyu gua^upi.
En adobo echar la carne ó pescado amoéé üoó 1. pira.
Adobes ybiatdmbe R. ybt tierra, tatd fuerte, y pe chata. Aybiatdmbe mona hago adobes. N. yrundí pepe yoyabae adobes quadrados. Mocoi pepe pucubae, hae mocoi pepe caracibae largos. Seys pepe yoyabae sexan guiares.
Adolecer, enfermar tacl 1. mbaeací od cherehe 1. opoco cherehe. V. Enfermar.
Adonde, preguntando mape 1. mamópe 1. viaterd. Pues adonde se fué matepe yhoni raef adonde pudo yr.^^ mamóngatu 1. mamopipo oho raef adonde quiera que vaya , lo hallarás mamo tetirorupi 1. mamo nde ypota- hape yepe erehoramo ereyohune ; adonde mas mamope panga] házia adonde mamongotí 1. mardngott.
Adoptar por hijo cheralramo aypíci 1. areco 1. amoingo 1. tubamo añemoingo; la india dirá : chemembh
Adorar— Adrede
37
ramo, ychiramo; la gracia de Dios nos haze hijos de Dios adoptivos Tupa gracia fnarangatu Tupdrairamo ñandemoingo .
Adorar ayeroyl chupe, inclinando la cabega ayeaybi, con las rodillas añegü chupe guiyeroyibo; adoración de latría Tupdnamo hecohapeé , chupe aceyeroyiha 1. ymbo- yerobiaha , de dulía Tupdndariguaramo hecohapeé, &c.
Adormecerse el pié ó pierna &c. yehti, ut : che- píyehii 1. cherethnayehli &c. Adormecer á otro como al niño &c. amonge R. que, V. Dormir.
Adormidera caabó poromongeha R. que dormir.
Adornar, como andas &c. amboyegua, aypordnga, amopord; adornarse á su modo con plumas, y las mu- geres con abalorios &c. ayegua 1. añemboyegua. V. En- galanarse.
Adornar, hermosear, ut: antes de comulgar he- mos de adornar nuestras almas con varios actos de virtud o Tupard eymobe ace odng oinopord\, oinomord 1. orno- aruangatu 1. ombocatupiri 1. omboyegua teco marangatu tetiro pipene 1. odnga Tupd recaorí catuhabamo 1. Tupd- mae orí catuhabamo teco catu tetiro pipe omoingone dice la há de poner agradable á los ojos, ó vista de Dios.
A dos manos chepoyobaype.
Adquirir, ut: lo adquirí con el sudor de mi rostro añemombae 1. amboaguiye 1. ayohu cherecíbariay pipe 1. chepo caneómbípe , con el cansancio de mi mano, con mi trabajo. V. Ganar. Si la adquirió trocándola con otra cosa añemombae guiñemumó; si la compró : V. Comprar.
Adrede, de propósito, se explica desta manera: yyapopotahape 1. hapei áyapo yyucapotahape ayuca &c. Negado se dirá : na yyucapotahape ruguay ayuca, Iten : che yyapopota rerecobo ayapo, negado : cheyyapo potar ey rerecobo 1. nache yyapopota rerecobo ruguay ayapo. Para decir: no lo hizo porque no quiso yyapopotarey rere-
3 8 Adufe — Advenediío
cobo ndayapoy. Queriendo un Indio decir: no lo hize de mi propria voluntad sino porque me lo mandaron, dixo: ndaeytamoniche ebocoi yyapobo, y tiene esta fuerza, pues yo no lo avia de hazer.
Adufe atambor anguá; embopii anguá toca el atambor; anguáque qué ronco.
Adular aneé car acá tu 1. añeéngatu tey 1. c heneé caracatu pipe amombeu catu.
A d u 1 g a r amoééngatu.
Adulterar, cometer adulterio mendaré rehe 1. omendabaecue rehe oico 1. otecoabí 1. oyecoabl X.yñangaypa; si el varón dixere: ckerapicharembireco rehe, dice que peccó con la muger de su próximo; la muger dirá: che- rapichamé rehe 1. cheñomé rehe , con quien no estoy casado, ó casada chemendahaguerey rehe. Adúltero, ó adúltera: mendaré rehe oicobae 1. otecoabibae &c. 1. orne- ndabaecuerari tequara 1. oñoenibircco rehe tequara dice adúltero, oñomerehe tequara adúltera.
Adulterio mendaré \, omendabaecue angaipa; al niño de Padre no conocido, y aunque se sepa, no con- viene que se diga, le llaman mitá ñemiméngua, otros dicen: mitdrey, también: mita tuyequaá eybae si es hijo de muger no casada, dirán: mendareymembi.
Adulterar, viciar, falsificar aheco teé mbotéX.mo- mará; los Herejes adulteran la sagrada escritura carai pehé otupáñeémbotéay 1. Tupáquatiañeé omoniará hecoteé mboté mbotébo.
Adunarse oñomonoó. V Aunarse.
A duras penas hazme, ut: N. acéyepe á duras penas me escapé; hacípe catu 1. hacípey ayapo lo hize á duras penas, con difficultad.
Advenedizo oicoramobae 1. ouramobae, recien lle- gado; na quie oñejnoñabaecue rúguay no es criollo de aquí; si vino para quedarse oycoboñd ramóbae ; si ha
Adversario—Advertencia 39
mucho tiempo que vino, y se quedó para no bolver mas oñenibo tapiar i ima, oycoboña ima; si vino para bolverse optta ete eybaerá , como son los disterrados por algún tiempo ; chetapia ey rehe aycoporiahu por ser advene- dicjo ando pobre.
Adversario, enemigo cheamotareymbara ; el De- monio es enemigo de nuestras almas ñande áftga ru- piareteramo oico. Adversario ó competidor tobaichuara 1. tobayguara.
Adversidad tecomará; todas las adversidades parece que se han juntado para afligirme mará mará 1. mará tetiró onoómba 1. oyopareha 1. oyopocohu colín- berami chemomboria/iNbo ; item mbaeací 1. mbae parara 1. mbae poriahu 1. mbae rupia tetiró y dicen: varias en- fermedades , trabajos , contrariedades ; teqiiaraybeta 1. tecotebehabeta, dicen: necesidades.
Advertir á otro algima cosa para evitarla vel é contra amomaengatu 1. amboe^aá 1. amboyeegamoi, amo- maenduaho hece; no lo advertí nachere^aáriX.nachemae- nduariX.nachemaeiiduahoy hece ] se lo advertí, previnién- dole, para que no se dexasse engañar akenondea chupe ymombeubOy yñembotabíuca agui; lo advertí yo muy bien amaengatu 1. ayeega moingatu 1. aye^aereco catu hece.
Advertencia, E. G. lo hize con plena advertencia yquaahapey \,yyapo potahapey ayapo. Un Indio hablando de sus malos pensamientos queriendo decir que se avia detenido con advertencia en ellos, dixo. Ambobia che- píape, otro. Amboguapi cheplape, con que explicaron la deletacion que llamamos morosa, también para decir, con advertencia, advertidamente, se puede decir: hece che- re^aá rire 1. che pía reQaá rire ye pe 1. cheyega vi oír iré 1. chepía re(a moirire 1. cheyepiare^a mondorire 1. che yeega mondorire 1. cheyeecaereco rire, chepiárega mboyeoi rire 1. cheyeeca mboyeoi rire 1. chemaenduaho rire ye pe.
40 Advertido —Afamar
Advertido, E. G. es hombre bien advertido que mira bien lo que haze abambae renondeakarete 1. mbae oubaerd re he oyeegaereco catubae 1. giiembiapard relie omaéngatubae, &c.
A él ó e 1 1 a j¿://///é' ; á él solamente ychupe\,ychupe note. El recípr. es : oyeupe, ut : oyquaa oyeupe yinombeu hague sabe lo que le dixeron á él.
A ellos, voz de acombatimiento chahepeña mburu 1. chaha mburu hepeñanga 1. chapuá mburu hece.
A escondidas ñemime 1. ñe^uihape , ut: lo comí á escondidas N.acaru; me escondí del, quando lo comia y ame acaru guitecobo 1. añemod hece 1. añemí chugui guie ar libo L biari 1. biaripe acaru chugui guiñemimo ; lo llevó á escondidas, ó sin avisar biari note ogueraha.
A escuras de noche pt tur amo 1. ara yequaa ey- hape 1. eyravio.
A esto vengo co ari ayu 1. core he cherüri,
A ante f.
Afable ser cheyerequa catu chupe, Ruiz; no es um- versalmente usado. Cheroba orí catu hape areco catu le traté con alegre rostro, afablemente; es hombre afable aba yñeé porerequa catubae 1. yñec poraihu catu bae ; en lugar de yñeé se puede poner heco : aba heco poráthu catubae, &c. Aba oyepoihubuca eybae, que no guarda gra- vedad, para que le respeten, y teman de llegarse á él; le hablé afablemente yporerequa catu hape aneé chupe 1. aneé porerequa catu 1. aneé aquí catu 1. ñeé por ambo aquí catupípe 1. porerequa catuptpe 1. poratku catupipe amongeta.
Afamar, hazer que tenga buena fama amoerdqua- ngatu \. ahecomombeu catu 1. abamardngatu nucuyraé pabé yabamo amotngo; los que tienen gran fama de vir- tud, ú otra prenda tecomarangatu rehe herdqudngatubae
Afanada— Afectuosamente
41
\, pabengatu yurupe oico aruangatu bae \. ymombeu catu piramo oicobae; los que tienen mala fama heraquanday bae. V. Infamar.
Afanada cosa: que me costó afán, y cansancio nibae che ríayboré 1. chepo caneó ete poré.
Afanar, trabajar mucho añeviocaneó ete catu 1. ndapítuuy yyapobo 1. checaneó etehape 1. cheriay mo- mbuca hape ambacapo, cherecotebéha yohuhagua rehe. V. Trabajar.
Afear algún hecho ó dicho amboabaete 1. ambo- pichíbl.
Afear hazer fea alguna cosa como una pintura, &c. ayapobay 1. mengua, si la hizo muy fea amomenguá ay 1. amboabaete catu.
Afearse el rostro añembooba piart.
Afectar ahaátey au; afectadamente imitarle ohe- coatey au.
Afecto, afición tener cheacatua 1. añemboacatua 1. cheplacatua 1. añembopía acatua 1. ayeptamboacatua hece 1. cheaé 1. añemboaé 1. ayepía mboaé hece. No ay quien te tenga afición ndiyacatuabi aba amo nderi; sola la humildad gana el coragon ñemboete ey note 1. ñemo- mini haba note porombopia acatuaha; me lo aficioné, ó me lo hize amigo amboacatua 1. amboaé 1. amboyeco- tlaha cheri, V. Amar. V. Querer.
Afectos malos acereminibotarai 1. aceñemombo- tabay 1. pochl 1. aceporopotaceray , V. Afectos tener, con añadir bay, explicaron malos afectos, ut : ckeacatuabay, &c.
Afectuosamente chepíá acatua hape 1. ñembo- acatua hape 1. chepla guíbe 1. chcpla aquí catu hape, que dice: tiernamente, 1. chepla ptucatu hape; afectuo- samente me entregué á la Virgen che pía poraihu rací- catu hape 1. háthu racicatu hape 1. raci aguí añemeé Tupdcí upe.
42 Afeitar— Afirmar
Afeitar, hazer la barba ahendiba api 1. añambo- tabapi. Nota: añapi no dice afeitar, sino cortar el ca- bello, iit: cheaphne 1. cheapiepe córtame el cabello.
Afeitarse á si mesmo añeendíbaapi 1. añeanibo- tabapi; no ha afilado la nabaja nahaymbei quice 1. te- ndíba aptftdaba. V. Barba.
Afeitarlacara con colores ahoba mongí 1. ahoba vioatyró, si con variedad de colores ambooba qiiatia, si con urucú: ahoba fnopjftá.
Afeitarse assí ayeoba niopytd, &c.
Aferrarse, ser férreo, tenaz en su parecer añe- mobtraqud 1. añemopiratá 1. añepiraqtid 1. ayepltaco che- remimod re he.
Afervorizarse añemboacübo 1. añembopia racubo 1. ayepia mboacubo chereco caturd rehe, ayepia ratapi- guactiy Ídem.
Afición V. Afecto tener.
Aficionado ce: á beber vino ocaúcebae , al tra- bajo oñemocaneondebae j por la narigal dice nde por ce, &c.
Afilar el cuchillo ahaimbeé \, ahai mocy quice: afilar aguzando amboaquaobi 1. amboapuaobi 1. ahaqua aymbeé 1. ahaqua boña.
Afinar V. Refinar.
Afinidad V. Pariente de afinidad.
Afirmar, decir que es assí verdad hupigua 1. ayete 1. añeingatu ae 1. hupi ete 1. entona nanga 1. hupigua ete nico 1. añeicorae ae dixe que era assí que era ver- dad. Ambo áyete Tupa rehe lo afirmé con juramento. Hupigua ñipo 1. añeypo 1. ayete berami 1. herd aypo, ae parece ser esso verdad dixe. Ayete herd aypo esso es dudoso. Amoherd lo dixe con duda. Ayete rau ndaye dicen que es verdad, pero lo dudo.
Afirmar lo que se quiere caer ayocogX.ambococa, que dice pongole arrimo para que no se cayga. Afirmar
Afirmarse— Afloxar 43
un palo levantado, un horcón, una Cruz &c. aylpí Qogog 1. aypituQog 1. aniombaraete , es pié, ayepitacog.
Afirmarse al bordón ayecog mbococá rehe.
Afirmarse en su dicho cheyaguerari ayepítagog L añemombaraete 1. añemo plata (R. pi pié) 1. añemo- piratd (R. pi pellejo) I. añepiraqud 1. añemobiraqud 1. nambotey 1. ñamo ambuaey cheñeengue,
Aflicion r7tbtá angeco 1. mbtá ecotebe \, porombo- pía guapt kabey.
Afligido estar che angeco ay 1. ací. Chepiá angeco guitena 1. cheplá ecotebe; la pobreza me tiene afligido mborialiu chemoingotebé, V. Triste. Nache auge coi he ce no me afligo por el, no lo desseo.
Afligir á otro, molestarle arnoangeco \. ambopía angeco 1. aypia modngeco.
Afligirse, lastimarse del mal ageno chepíapü 1. añepü hece. Nderemimborara chepía moñepü tu mal me lastima el coragon, 1. chepía mombí este dice : me aprieta el co- ragon, 1. chepía yuca 1. cutu 1. raca 1. chembopiarob que dice: me amarga el coragon; chembopía yaheo me haze llorar el coragon; mboriahu chenioingotebé afligeme la pobrega; chembopía ecotebe ndereco mbegue afligeme tu flema. Mart.; ayeyuca aybete ndereco pochí rechaca afli- geme, me lastima tu mal modo de proceder. Chemombi- tuba cherecoporiahu mi pobrega me aflige, me da pena, me tiene descaecido. Ayepía momboriahu chemembí rehe afligirse por su hijo, por su ausencia ó muerte.
Afloxar lo atado amombíü 1. amombipíu ; cuerda ó lazo aycd mombíu 1. amogd mbíu; lo apretado amo- ngue, R. cííé menearse, son dos sílabas.
Afloxar de perega che ñatey 1. añemoatey 1. che aqüíray cheatey pipe y en el trabajo añemboaquíray 1. añemocdngí porabíquí rehe, dexando del todo lo comen- gado ayepo mboi chugui 1. chepocuerai yyapobo.
44 Aforrar— Agasiyo
Aforrar añubd; lo de dentro del vestido ahapi- peubd; qual quiera cosa por de dentro aypiübá \, ypt- rupi añübd.
Afortunado aba hecoporá; en todas las cosas es afortunado guemimbota tetiro oyohuporá, V. Dichoso.
Afrecho mbae airé, si es de trigo trigo curé, si es de maiz abaticuré 1. abatiaireapi 1. abatiapinde,
A íx ^nX.^ poromotthaba L por otnongay haba \. por orno- maráhaba. Palabras afrentosas ñeé poromomarábae, &c.
A f r e n t a r amott 1. amongai 1. amomará; me afrentó en público chemomardngud 1. chemott &c. tetipe.
Afuera ocápe; afuera en la plaza ocarucupe.
A ante g.
Agacharse añemombe (R. pe) 1. añeniboapipe 1. ayeatbí; los de la zelada assí como nos vieron, se aga- charon ocotlrübae orerechacabe yyapacuypa R. apacuy ; agacharse huyendo el golpe añemoitiX.ayeatbi cheapírafno.
Agachado estar espiando acotírü. V. Espiar.
Agallas de la garganta ayuayi , comp. de ayu cuello, y de hay i grano.
Agarrar ahauba; porque se queria huir le eché la garra oyabá potar amo ahauba; andan á la rebatiña oñombae auba uba 1. oyopoequt eqiiíi 1. oñomopané pane; á remetidas lo hago ahauba uba note yyapobo.
Agarrar hurtando V. Hurtar.
Agarrado, assido estar ayeplhl catu 1. ayeco catu (R. cog) hece; agarrado tener ahauba henotna.
Agasajar cheporerequa 1. añembo porerequa hece 1. chepoyai catu hece dice: tube mano abierta, fui muy liberal con el, 1. areco catu mbae tetíró chupe ymeénga 1. hecotebeha pabé mboayebo 1. mbopo catubo 1. ndaheca tey quaábt, mbae amo rehe chupe.
Agasajo mborerequa 1. mborerecoha.
Ágatas— Agorgojarse 45
Ágatas andar el niño opoñy mita oatabo ; ando ágatas opobo aguata; ágatas subir un árbol, subir tre[n]- pando ybira relie ayepíhí píhí 1. añequabd quabd gui- yeupibo 1. opotiabo ayeupi; si subió con trabas en los pies chepicoi pipe ayeupi.
Agen a cosa mbae yyabae 1. yyara ámbuae bae 1. yyaebae 1. cherapicha mbae 1. cheñombae ; esso es ageno, no es proprio de un hombre de bien na aba agidyei recoete rtiguay ebocoy. No es mia na chembae ruguayj me aproprié cosa agena añemombae hece; se pone en oficio ageno guccohabey relie lieconi.
Agenciar, negociar añemü; agenciar buscando ahecalieca:
Agí pimentón qutyi; agí molido qutyinguí; agí pe- queñito cumbari.
Agible V. Factible.
Ágil, ligero bebuy; agilidad del cuerpo glorioso bebuyita L fabiramí note mamo ete yyehuha; fui con lige- reza chepibebuy 1. aberabote guihobo, dice: fui como un relámpago; añemopyryri guihobo 1. Qabi rami alia fui en pesteñear de ojos, 1. cheaqud aqud ni; muchacho ágil, diligente cunumi ñemboririi catu 1. ñembocii catu. V. Diligente.
Agobiado, agobiarse V. Agoviado con v.
Agonía E. G. está en agonía, agonizando oyeequíi pota 1. omajió mbotari 1. hecobepa potari 1. teó rerobl- cape 1. robapiime 1. rob apipe ytuy 1. ypitupa pota 1. oye- aro; la agonía de los moribundos omano potaribae pía angeco 1. vibla angeco.
Agora dng 1. dng curi. V. Aora.
Agorar aliaubo. — Agorero mboroaubóbiya, V. Agüero.
Agorgojarse el maiz &c : ytigiiad íma yá tiene gorgojo.
40 Agotar— Agradarse
Agotar ambotpa, ambottgue retey 1. nantbotlbi ctey 1. namoetnbtri ; el rio no tiene gota de agua típaete 1. tthohna 1. ndittbi ete \. ytigue retey; el ser de Dios por su grandeza agota el entendimiento Tupa reco nombo- tibi etey 1. ombotibi etey 1. ombottgue retey beranii ara- quaa acepípe gubicha ramo; agotar la canoa aytíapíi yga.
Agoviarse añeümbl apa, añembocarapa , ayeaíbl gíiitecobo; agoviado hete yeapa bae \. yyeaíbíbae \, yya- tucupé candubae ; torcerse házia atrás, como acontece con los pasmados ayepepL
Agradable yñaruangatu 1 . aguíyetey catu 1. ypo- rdngatii 1. ypordfigerecopl; es agradable á todos ymoa- rudngatu pabeinbi 1. pabe remimoaruángatu 1. oñemo- aruángatu tica 1. oñemomacori catu uca pabc upe.
Agradar á alguno, alguna cosdi yporá 1. haebe 1. ycatupírí \. yñaruangatu 8lc. chebe. No me agrada este tu modo de proceder niporangi 1. 7idahat'bey 1. niña- ruami ayporami ndeyerecoha chebe 1. nanibohaebey , na- moporangi aiporavii ndereco aú 1. nache modngapVni aypo ndereco aü 1. noñemomorangi chebe aypo ndereco reco aü. No le agrado nañemomorangi 1. ndayeporange- recoi 1. Jtainomordngucarí 1. ndaiporangereco ucari che- reco chupe; la virtud haze agradable á los ojos de Dios nuestra alma teco mardngatu omomarangatu 1. omoarud- mbete ñande dng Tupd re cape 1. teco mardngatu Tupa reca orí catu habamo 1. Tupd mae orí catu haba vio omoh ngo; no son agradables á Dios cssas obras niporange- reco habí \. niporangi aypo acerembiapo Tupd upe; por agradarme llevé las cosas de mi próximo porangereco hape araha cherapichambae. Por la virtud se haze agra- dable, se haze amar de todos teco mardngatu rehe oye- alhubuca 1. oñembopia acatui. uca pabc upe. V. Hermoso.
Agradarse pagarse de si ayeporaftgerece 1. ¿7;/^'- momorange 1. ayeeco moarudngatu \. ayeeco viomord.
Agradecer— Agraviar ^7
Agradecer agulyebete; es palabra que usan para decir: te lo agradezco, ut: agüíyebete hey ndebe te lo agradece, te da las gracias ; N, yebl yebí yae anga Tupa upe demos repetidas gracias á Dios.
Agradecer con obras, retornar aypoepi 1. ambo- obai 1. ahobay catupírt; Dios te lo pague (palabras de agradecimiento) Tupa tohepibeé 1. toypoepi 1. tomboepí 1. tomboobay catu ndebe. Bien le correspondí por el buen tratamiento amboyebt pora chererecocatu hague ; le vivo reconocido por los agasajos que me ha hecho ayquaabe 1. catu diere he yporerequa catu hague; hasta quando conoceréis el amor y cuydado que tienen los Padres de vosotros? aracae catupiá Pay pendaihu, hae pendehe yñangareco cuerai eyhaba peiquaanet No me olvidaré del amor que me has mostrado nacherecarai quaabi 1. nachemáendua poyri nde cJterathu hagueragui guitecobo ne 1. ayeptaereco catu hece ne ; no agradece mi trabajo Tidoyquaay oyehe 1. oyeupe cherembiapocueri ; hombre agradecido aba poro poepí catu 1. oyeupe mbae apoha- gue quaaparete 1. mboepl catu haré te &c.
Agrado E. G. es del agrado de Dios y pora Tupa upe, V. Agradar.
Agrandar amboubicha; alargando ambopucu; en- sanchando ambopí guacu; agrandar añadiendo los lados aypopírü 1. ambopopt; agrandé mi chácara aypipira 1. aypoptrü 1. avibopopí guagu checoga; agrandar la boca de un hoyo ahobao 1. ainboóba guacu ybiqua.
Agravar el delito amboabaete 1. avióme gudnga- tube 1. amboubicha abaete hecocuerau.
Agravarse la enfermedad oyeahoce 1. oñeyrumo- rumo 1. ymbaraetebe 1. oyeporarabe cherecoací, mbaeci cherche; me tiene ya rendido chemboaguíye 1. cheahoce 1. chemombaraetepa cheremimborara.
Agraviar se puede decir: cherche guarambete ramo
48 Agregar— Aguanosa
heco ranioyepe (sea lo que fuere) orneé anibuae upe me hizo agravio en darlo á otro. ítem: juntándose el tey- ngatu, que dice: sin razón, con el verbo, se explica mejor el agravio , E. G. teingatu yblrai yaramo nuche- moingoy me hizo agravio en no ponerme por alcalde, 1. teingatu chemboaquicue ambuae upe ymeébo, &c.
Agregar amoirü I. amoñoyrü 1. ayrúmo 1. ambo- yehea hece 1. yrünamo amoingo.
Agressor poroepeñangara.
Agria cosa tay, haguino, ut: canguyhay vinagre; oñembohay se puso agrio , se acedó , avinagró. Aytay yog le quité el picante de agrio. Mbuyape aguinó pan leudo, levadura. Heaqud aguinó hecha tufo de vinagre. Hay acl es mui agrio.
Aguaj?; ^^\xdkhcxi^\X.^y caraiVyrobacapí] caliente y tacú y no yracu, porque este significa : calor de agua. Muy CdXxtxi'ít. ytacu bay; calentador ytacugua; agua tibia ytacuyuX.ytacu bebuy, hirvientc y tacú pupu, ya comienga á hervir otinini 1. ochinini; fria y rotea , elada j/roipía, turbia y blanquecina tipiti, si es muy turbia tlpítingai, está turbia y colorada típí tinga i, turbia y negra típíü, clara, y cf acá , mala y ay 1. ygai; gota de agua ytiqutre, llovediza amangí cue 1. amanglré; saqué debaxo del agua arobu; haze agua la canoa hegalcaí 1. oé ygara.
Aguacero amangí, si es grande amangírugu 1. ama- ngu0í; aguacero con ruydo amaplambul.amaiigl píambu.
Aguaducho ye tricaba 1. yape 1. rape, para decir : la Madre de Dios es aguaducho de las gracias, que Dios nos ha hecho, se añade abíharey, ut: 7>//á ñande- rehe yporerequa tetiro hague ycirtca abthareynánga Tupácí marángatu.
Aguamanil y yepoheytaba.
Aguanosa fruta, raiz &c. ay, ut: yyaí está agua nosa ; yettal batata aguanosa.
Aguar— Agüero 49
Aguar vino ü otra cosa ayttqua, también lo usan para cebar la olla, (5 la lámpara, mate y tintero.
Aguaitar acotírü 1. aniaend. Pero yendo atrás poco á poco como haze el gato ó tigre, dirá : aypiaro, ut: bechi oypiaró angtiya aína el gato está aguaitando al ratón; yaguareté ohaquícueró 1. oneiifnbi pihopihó 1. oñemombe mombe guembiatá repeñanga va callandito el tigre para hecharle la garra.
Aguantar cherogángatti 1. aypoqiiaá catu; aguante) los agotes anepiratd onupáramo.
Aguardar akaáró; aguarda espera un poco ehaáro muii 1. ambemini 1. amberd 1. ránge; aguardarle en el camino por donde há de pasar ahapeaaró.
Aguardar con cuidado, pena ó desseo al que está ausente chereca coi upa ¡lece,
A g u g a r la punta de un clavo, flecha, lanza ambo- aplobi 1. ahaqua boña 1. amboaquaobi, de una canoa amo- tiobi 1. aytiboná, de una pirámide, cimborio &c. ambo- apiterobi 1. amboaplteraqua,
Agugadera piedra ytaquí, rueda de afilar j/¿2- quí yere.
Aguda cosa, como flecha &c. hobicatu \. haqua- obi caiUy cosa que tiene la punta aguda vibae haquabae.
Aguda vista ó larga mae mbucu/ta, V. Vista.
Agudo de ingenio aba y yaraquaa poroupiti cahi- bae I. yyaraquaa yepího catubae 1. yyaraquaa recapiho pucu bae 1. aba reco anduparete.
Agüelo V. Abuelo.
Agüero: mboraubó aypo esso es prenuncio de muerte ó mortandad; ahaubó le pronostico la muerte como causa de ella, ó cooperando á ella; güira poro- aubo pájaro de agüeros ; cheraubóeme epe no me agüeres mal; oporoaubó oicobo va echando malos pronósticos; guaubó ramo oñemoyró se enojó porque le agoraron ;
4
50 Aguijar— Ah
ae ae oyeaubó áy el se hecho el mal agüero, y cooperó con su mal, que le vino; mborati agutyei agüero bueno; poroaubobaeX, mboroaubó yara agorero; se reduce á esto el verbo aharua 1. ereharua cherembiapo , eclrt eres como mal agüero, «i lo que hago, apártate, nde cobae ereharua, algo has hecho, con que se ha echado á perder esto, E. G. quando la olla no se cuece, ó cosa semejante.
Aguijar á otro á correr aviodqua aquánil. amona 1. amoñani ñani.
Aguijón de abispa y de un género de Víboras &c. popia.
Aguja yu Vytiqua, está tomada yquía ceceVyquta popó, quitale la herrumbre eyquttingó , se le quebró el ojo ynambiqíia corog 1. yqtiagorog, dióme aguja chemba- yuqua, idem ac : yuqua orneé chebe.
Agujerear aycutu \, y^oúms: ayquaboñá (R.moñá) 1. amboquag , si lo passare de parte á parte aha^a 1. amombu (R. pug) 1. ayqua mombug, que dice: hize re- bentar, passar el agujero; amombu pug \. amboqua mbo- qua hize muchos agujeros; yqua yqua 1. opupu ybiatá tiene la pared muchos agujeros.
Agujero qua, agujero grande quarugu , de aquí sale ybiqua hoyo, yqua pozo, yblraqua cepo &c. Agu- jero por donde rebentó puhague , tapar el agujero ay- puó, que también dice: remendar lo roto.
Águila yapacani.
Aguileno de rostro aba hobapucubae 1. tiapabae, que dice: de nariz curba, 1. ytt tbibae de nariz de- recha, Ruiz.
Aguzar la punta V. Agugar con g.
Ah (Interjecion) ah, ut: ah aba amyri ah pobre Indio! Ah Tupa cheyara ah Dios mió! Gudete, ut: N. pende amyri ah pobre de tí ! N, panga ahé oune ah qual vendrá fulano!
Ah— Ahitarse 5 1
A h que será de mí, quando me maten ht, pipo che, cheyucaramone, V. Ht, Partículas.
Ah que fuera de tí, si fuesses al infierno hi amo- herd añaretdme ehobo; ah que fuera de mí, si en tal ocasión me muriera htamoraco guimanóniorae, lo mesmo dirán gudete anioherd 1. coete amoherd 1. ayeamoherd,
Ah del que 5e duele, ó compadece V. A.
Ah dichosos aquellos &c. V. Agüíye 1. Aye en el trat. de las Partículas.
Ah del que dessea V. A.
Ah del que yerra, idem. Algunos dicen ari, V. Partículas.
Ah del que se acuerda de alguna felicidad passada V. A.
Ah del que se admira tu 1. gudete panga , ut: /// nemódti hagud eteipico San Ignacio mbia momardnga- tuce hagueraerá cosa digna de mucha admiración es el desseo, que tubo San Ignacio de hazer buenos virtuosos á los hombres ; V. O del que se admira ; la muger dice : acajf raré [T. 1. gudete\
Ahechar trigo, Xwa^x^xXo ambobaba yquiaóbo; ahe- char abentando ambobebe.
Ahelear V. Amargar.
Ahijado cheratradngá ; la India dice: chemembí- radngá.
Ahijar cheralramo aypihl 1. areco; la India: che membíramo, si se habla de ganado oyoaímoña.
Ahinco, lo hize con mucho ahinco ayepia moi- ngatu yyapobo 1. añemobiraqud 1. añepiraqud 1. añepird- tangatu, añentomburu 1. añetno caneonde yyapobo,
Ahirmar V. Afirmar, fortalecer.
Ahitarse añemoebedtangay \. añeytarongai, estoy ahito cherebe atangai, la comida me ha ahitado tembiü cheytarongai.
5 2 Ahogar -Ahuyentar
Ahogar atnbopitupá 1, aypttupí, que dice: le apreté el resuello ahogándolo; oñeambl 1. oyepttu roquenda 1. pyty le ahogó, bebiendo, ó comiendo; tembiü chepitj¡ se me atoró la comida; ynembacl porooba pttlngetei bae hedor que da en rostro, y ahoga ; tatáti chepítucé pota- rey el humo me ahoga, no me dexa resollar. Ahogar torciendo el cuello ayayuboca (R. poca) 1. ayayubepí (R. pepí). Apretándole el gaznate ayyaceo pipí 1. aylrlbiü- nga yyucabo; ahogarle en el agua añapymi; se hundió en el agua ahogándose oñeapymi 1. yyapacañy y pe; es hombre que se ahoga en poca agua mbae beybey rehe y pía dngecobae 1. y pía ñeapímtbae,
A hombros llevar V. A ombros.
Ahondar cabando ambopípucu 1. ayoopípucu 1. amo- ndopucu ybíqtia ; ahondar penetrar ahupití catu.
Ahorcar ayubí; el mesmo se ahorcó oyeyubí ey.
Ahorrar palabras ó- razones V. Abreviar razones.
Ahorrar la comida y cosa semejante típícopí che- rembm guiyabo mini note 1. y acá tu ñoteaiporu 1. anieé 1. chepoqüihíye ymeenga 1. cheracatey hece; no se ahorra con nada, es muy comedido oyequaiye pabe upe ; ahorré camino peraye rupi ayu, dice vine por el atajo del camino.
Ahuyentar amone guahé 1. amboyabá 1. amondo pucu; me ahuyenté de el añeguahe \. alia yepe cupe etey cliugui; santiguándose ahuyentó al Demonio oyeoba^a- ramo momtíií 1. mamó ete 1. cupe etey and omondó mburu 1. oyeobai,aramo omoneguahc mburu 1. ombocírí pucu etey oyehegui aña ymondobo mburu 1. omomombírí etey 1. omondó ucupe ete aña oyehegui] por averse santiguado, se ahuyentó de él oyeobaga ramoé ocañyboy aña ohobo chugui 1. oyeatucupebeé raibi aña ohobo 1. ocíríca 1. oca- ñymo chugui 1. aña ohoñote 1. ohoyepe heyabo 1. chu gni opoibo.
Aballar — Aynaa 5 3
Ahullar el perro oyaheo 1. oñee yaheo yagua.
Ahumar poner al humo la carne, sal &c. para que se seque amoatati 1. iatatime amoi ^00 I. yuqui &c. ttpirute.
Ahumar haziendo que tenga hollín: amoápecümd tma 1. yyapecümd íma cheroga quie guitena mucho tiempo há que estoy en esta casa y la he ahumado por aver vivido largo tiempo en ella.
Ahumado está, huele á humo hatati abtag 1. hata timbó, si huele á quemado ypiche, V. Olor.
A y del que se duele enfermo ay 1. achey; la India dice: acay 1. aquí; de la que se duele, y teme euniae; del que se duele arrepentido cheaupaco 1. gudetepaco che amyrí. V. Partículas. Del que se duele y compadece hingatu 1. guáete panga 1. co catupanga 1. catupanga. V. Partículas.
A y en esse lugar está eguime 1. aupe htni 1. ytui, si fuere mas léxos cupe ytui 1. htnt; ai fuera gui ocape 1. eupe ocape; ai mesmo eguitecatuay 1. eguhnei 1. aupe etey 1. aypope etey; ai estáis? aypopequa 1. pecuraef desde ai aquí pepobe quie; desde aquí ai quie aguibe pepe 1. quie agui pepebe.
Ayer cuehe, ut: N. hae co ara abe ayer y oy; N, yeiberamo ayer por la mañana ; A^. teuonde antes de ayer. Nota que cuehe también puede decir los dias passados: A^ arete ambuaepe los dias passados en la otra fiesta; A'', arambohapí habaptpe chebahé hagué ayer hizo tres dias, que llegué ; cuehe catu 1. cuehebe ayu dias ha, que vine; cuehe ete dice: ayer determinadamente.
A y ñas, mas antes catu 1. yepe, ut: aynas quiero morir, que pecar chemano haguá catu aypotabe che angaipa agui 1. tamaño yepe che angaipa agui.
Aynas me muriera aye amo V hiamo guimanomo. Iten: aynas .seu á duras penas lo hago hatme 1. hacipe
54 Ayrarse— Ayunar
catu ayapo; á duras penas me escapé hay me aceyepe pero aynas, que dice: á pique ó por poco, se haze con hayme, y verbo negado. E. G. Aynas seu á pique estube de hazerlo hayftie ndayapoi; aynas, ó por poco me der- riba hayme nachere roay; aynas, ó por poco me muero, á pique estube de morir hayme 1. cert namanoL
Ay rsLT se yrard, es verbo activo, ut: ayraro Perú me ayré contra Pedro, ó quise pelear con él. V. Enojarse.
Ayre, viento ybttu; ayre malo corrupto N, act; ayre fresco N. roí; este ayre, que solemos respirar ca ybttu ñande recabe yepitubequti hatl, Band. V. Viento.
Ayre hazerse ayepeyu guiñembopirotbo ; abanico para hazerse ayre yepeyuha 1. poropeyuha 1. porombot- bltuhá; para decir me hago ayre mas proprio es añe- mbopirol poromboibituha pipe; pero se puede usar aye- peyu y porque ellos lo usan.
Ayre xe^xoxi ybttu renda 1. recoba.
Ayre gracia arudndaba \, yerequaba, este no es universalmente usado.
Ayuda, auxilio poropytybo haba.
Ayuda echar al enfermo quarepotipipe aypohanó; la xeringa dicese : quarcpoti poropohanóha.
Ayudar aypitybó; ayudarse mutuamente oñopitybó 1. oñomboori; si se ayudan remudándose oyopiru píru oñopitybomo. V. Remudarse. Dicen: aypltybo quando uno come del plato de otro. También dicen: aypitybó ycu- rabo le ayudé á injuriar á otro; nachepitybohari no ^s mi ayudante ; nachepitybohabi no tengo ayuda de nadie ; Tupa poropityboha ayuda de Dios.
Ayunar ayecoacu; ayuno estar nacheriepori 1. na- che ybiguapori 1. chepiacuerari áyco 1. mmiyepe ndaca- ruy 1. ndauy mbaeamo 1. nambaeuy; quaresma yecoacu- guagu 1. pucu; viernes yecoacumini 1. tapia; dia de ab- stinencia de carne ara cooguabey; solo el no comer carne
Ayuntamiento— Ala 55
está mandado el viernes coo ueyño yecoacu tapiaramo yquaipt; no acordándome que era viernes comí carne cheacañl ramo 1. chemdendua eyramo, qoo ait yecoacu ramo; aun teniendo bastante comida de viernes, comí carne tembiu yecoacu rehegua yacatu areco ramo yepe, aücoo.
Ayuntamiento de personas ñomoyrungaba \. ño- monoongaba 1. mbía noongaba.
Ajar amomengud 1. amombochi 1. ayabtquí ay.
Ajena cosa V. Agena.
Ají quyyi; ají molido quyytngui; ají verde N. aquí; ajijal quyyindt; ají pequeño cumbari,
Ajil, ligero V. Ágil con g.
Ajo acó, lo toma del romance mudando la jota en c.
Ajustar, ygualar amboyoya; ajustar arrimando una cosa con otra como dos tablas amoñomboya; ajustar emparejando las puntas amboapí yoya \, ayapí mboyoya ; ajustar el precio á las cosas amboyoya hepírd hcce; ajustar peso añadiendo ayrumo ymboyoyabo] ajustar cuenta aypapa ymboyoyabo.
Ajuste, y^\!i2\á?A yoyahaba; ajuste de encaje ño- ínboyoptpe yacatuhaba.
Ajusticiar al condenado á muerte ayuca uca heco maránday mbohobaitape 1. poeptcape; si lo hizo ahorcar ayubí uca; si le hizo cortar la cabega ayñacd mondóí uca.
Al (articulo del dativo) upe: al hombre abaupe.
Ala de ave pepo: guíra pepocangtpi el principio de huesso del ala sobaco del pájaro ; pepocdng renybanga codo del ala. V. Pluma.
Ala ó manga de soldados guarini ictpucu 1. ma- randequarici 1. aba rlcipucu; la estremidad del ala de la gente aba reta popí; salió una manga de gente aba- popí petey ycemi; una tropa de gente aba apytd. — En
56 Alabar— Al alba
ala ponerse: oyopé yopébo; oyoibtbo oroico heroá potaba estubimos puestos en ala para cogerlo.
Alabar amomben catu. V. Honrar á otro. Avibo- yerobia Tupa rera marangatu alabo, y reverencio el nombre de Dios; nacheyuru poiri 1. nackeyuruiri Tupa hegui ymombeu catubo no cesso de alabar á Dios,
Alabarse ayeeco niombeu catu 1. añenio marangatu 1. ayeeco mboaguiyei; si se alaba vanamente añadir tei- ngatu 1. au; hindo pucuy ahc oñeviboaguíyeiyei au oina rae has visto lo que se alaba? oyeraha catutey oaraquaa rehe oicobo se anda alabando de entendido, Band.
Alabarda myguai'u 1. mtracámbí.
Alabardero iniya,
A la buelta de aquella punta ó esquina del rio, monte &c. y I. caá &c. rebichua yerehape.
Alacena ybiatd car amengua.
Alacrán yapeugá 1. apeugá poroyopibae, porque pica con la cola; á otro género llaman mboi repoti.
Aladares guedejas arámbi; arambichai chai\, ñepobá guedejas retortijadas; che arambibebe guihobo fui volando,
A la diestra acatua cotí; á la isquíerda agucott.
A lado ybíri 1. ambíi: la muger á la cria que tiene al lado dice : cheambtt chuara.
Alagar sobre la cabega ayapichiVayabichl; sino fuere sobre la cabega aypichí píu,
A lajas mbae; alajas de mi apossento mbae checoti- pegua; de la Iglesia Tttpáopegua.
Alalargavaesso arebe ebocoi 1. areguaré aipa 1. ndopabeichene.
Al alba, al amanecer, á la madrugada r¿?//fra«^, coeypl ramo, coémytá ramo, coembiyu ramo, coé ramobe 1. rupibe 1. coe pota ramo 1. ceri ramo 1. cacart rama, txra rerobícape, ara yequaa ypt ramo 1. yegua a rupibe- 1. ara oupota ramo.
A la mano —Alargar 5^
A la mano, in promptu aybi\. catuhneX. catuhne amoij ut: areco N. tengolo á la mano; amoindaibi lo pongo á la mano.
A la mano yr, E. G. le fui á la mano para que no lo diesse toáo ymeémba habanguera amorangue 1. ambopo quthiye ymeéviba ucareymo.
Alambre en hilo quarepotiyti inimbó 1. embopoí,
A la medida desto co yacatu etey 1. note.
Alano perro grande yaguarucú.
Alancear mipípe aycutu Vamomi poré; si lo passa de parte á parte mipípe ahaga 1. ayplteraga,
Al mismo tiempo que lo baña ha de pro- nunciar essas palabras yfuboyahu rehebe 1. pipebe aipo ñeé ohaane,
A la noche pytünamo 1. píhabo. Al anochecer caaru pítü ñamo 1. caaru pttümbota ramo 1. caarungi raino. A la media noche pitümbltepe 1. pthaye ramo 1. pihayembíte etepe; cerca de media noche pltümbíte riipi 1. pthaye rupi.
A la par: oyopé d\c^'. en ringlera, en ala; pero si fueren dos, no mas: oyotbtri oguata; sean dos sean muchos : oguata yoya,
A la postre cotte; ut: oyuca ete coíte al fin, y á la postre le mató.
Alar del techo ó cupial ocambigui.
Alar de la casa ó corredor oroguambt 1. oruguambí.
Ala,rde guarini radngaba; haze alarde de sus hechos oipapa guembiapocue ymboetabo.
A la rebatiña: oyopoeqütequíí 1. oyopo atiba uba 1. oyopopea pea 1. oyopo mombo mombori herahabo andu- bieron á la rebatiña en llevarlo; oyopo mondtrt ndiriX. oyopo ari ari ñoembia rehe 1. oñomopane pane hece á la rebatiña andubieron por ella.
Alargar ambopucü 1. amombucü; alargar soga amo-
3 8 Alargar la vida— A la vista
ata; alargar añadiendo amboyoapl 1. aypopirú 1. aypo- pleraha \,añapirü; estendiendo aypiho, ayplpira. Agran- dando V. Agrandar.
Alargar la vida, el tiempo &c. anioporombucu L ambopicopl cherecobe; el tiempo omombucu 1. omocoromo 1. ombocurie 1. oniomambipeé ara; omboara^a raca oho hagud alargó, dilató el tiempo en que avia de yr.
Alargar la mano aycpomocai V mohai ; alargarla mostrando ó señalando con dedo ayquabeé 1. apobee hechaucabo chupe ^ también lo usan neutro, ut: me señaló con el dedo. Opobee cheri, pero ypobeé chebe dice: señaló para que yo lo viesse.
Alargar el brazo ayeyíba pího; las piernas añety- viapíhó 1. plgo.
Alargarla plática omboare catu chemongetahague 1. ofiemboaré catu chetnongetabo 1. yñeembucu 1. y poro- mbucu chemongetabo.
Alargar plazo ara ymomboipire ámoporombucu 1. ara hadngaptre ambopucu 1. amocorowó.
Alaridos gritos tacémbucu; guace guace ramo omano murió dando gritos. Guacémbucu candogeyme oico añaretamenguara los condenados no essan de dar ala- ridos. Poroyraróbae hace hace amiyepi los que pelean suelen siempre dar gritos.
A las claras selo dixe ñee yequaa catu pipe amo- mbeu; á las claras le hablé sin temor y rezelo ñeé quí- hlye eymbipe 1. ñeé poropoihu eymbipe,
A la sombra áng. Quarahidme á la sombra del sol. Hinc: chedme en mi ausencia; chedngeyme en mi presencia. V. Abrigarse á la sombra.
A la tarde caaru ramo; á puestas del sol caaru pytünamo 1. caarungiramo ; guárdalo para la tarde emou ngatii caaru ramoguarama.
Alavista de todos pabé recape 1. tei;a pabcme
Alba aurora— Alcalde 59
1. tecanibltepe 1. pabé renibiecha ramo 1. tembiecha pabé ramo 1. catupe 1. teyipe 1. pabé robaque.
Alba aurora coeV coéti 1. coéyii 1. coembiyu 1. coe- mytá. V. Al alba.
Albayalde arbayarde,
A 1 b a ñ a 1 (lat. Cloaca) yquíacirlcaba,
A I b a ñ i 1 y blata apohara.
Albergar amonibttaj aroique cherope.
Alberge arahá roga,
Alberjas cumandá: N, hopequi verdes; N, hopett maduros ; N. hopeyu secos ; N, chay judiguelos ; N, rol 1. N, pirarega fríxoles. Aypoo N. cojo fríxoles; N. cape ciceros género de alberjas como pirareca^ pero no re- dondos, sino triangulares.
Albóndiga goo apuá 1. goo aqultd quytd.
Alborear coeti Ima, ara oupota 1. coé/nbota, V. Amanecer. V. Al alba.
Alborotar ambopla orí orí.
Alboroto acepia orí gtiaíu.
Alborotar por espanto aniondl mondli; alboro- tar ganado amboegaete.
Alborotar, tumultuar amoñomongoy mbla cheñee re he (R. coi) 1. amomyró niyró 1. ayplbu hece, V. Amo- tinarse.
Albricias morandu catuplrl repL
Al cabo del mundo yblaplpahape, Al cabo de mi vida cherecobe pahape 1. aplpahape 1. yearocape 1. yearogthape, chemanombota kape, Al cabo de tanto tiempo vienes mambype ereyíi, Al cabo, al fin, por último V. colte (R. rombí) en las Partículas.
Alcaguete, ut: ymaena ramo aico fui su alcaguete. Chemomae mae 1. chemomaena yerobiari otecoabl hagud re/te hizome espiar para peccar confiadamente.
A\cdi\á^ yblraiya; alcalde maxor yblraiya ruíu.
6o Alcancado— Alc&npar
Alcangado ando de tiempo ara oguata chebe,
Alcangaráotro abahé chupe 1. ahupiti, ut: ehu- pin e/tobo anda, y alcangalo, dicese á quien há de yr con otro, que se adelantó; ndahupiti haguámi no se puede alcangar. Ahupiti yptareco alcangé lo que tenia en su coragon, lo que pretendía. Aheco upití alcango su ser, condición &c.
Alcangar de otro lo que pide ayohu chugui che- yerure hague; alcangarás de Dios su gracia Tupa hegui ygracia marángatu ereyohune 1. erebahé Tupa gracia marangatu upene (Mart.). Pensáis que con solo querer alcanga uno la cosa? ace mbaepota tey note gutmbae oyohu peyeau panga f Mart. Juzgáis que sin buscarlas que se entren por la puerta las cosas? oyeroique guimbae guecarey ramo, peye aunipof
Alcangar, lo que quiere abahé chereminibotara upe, ayohu cheremimbota ; lo que pedí orneé chebe 1. ombopo 1. omboaye cheyerure hague. Me alcanzo del Padre lo que yo necessitaba cherecotebehá omeénguca Pay upe; tubo effecto lo que pedí ypo 1. yyaye cheye- rure hague; oxalá alcangara esso que desseo abahé angá tamo aypo cheangabeyngatuupe guitecobo rae (Nic). Che- ñeé aquí catu poramo anohé lo alcangé por ruegos (Ruiz). No me alcanga, no me viene bien ndiyacatui chebe; no lo alcango por estar alto, ó apartado chepoatari hu- piti eymo 1. chepo nobahémi chupe; lo que no alcango con la mano, solamente se quedó chepoata hague note oimé; lo alcancé con la mano chepoya 1. aci hece 1. che- pobahé chupe; dice: chcpoeya eyari ohobo, quando van atrás de alguna cosa, y no la alcangan. No lo alcango con la vista cherega poata; con el entendimiento che- araquaa poata hece 1. nachearaquaa bahéint chupe 1. oya- hoce chearaquaa haba 1. ndahupitn 1. nabahey cheara- quaa pipe chupe. No alcango á esplicarlo con palabras
Alcan9ar8e-- Al contrario 6i
cheñiépoata ymombeiibo 1. ñeé amo ahecaramo yepe nda- yohuyche ymombeii pota ramone. Quien lo podrá ex- plicar con palabras? Aba panga oñeé pipe ymboyehu liagua rehe, ye catubae rae, Nic.
Alcanzarse las sementeras unas á otras oyoupebe pe be 1. oyoiipibe pibe 1. oyopocohu coku 1. oyoeya eya 1. oyoehebe he be 1. oyoupiti pitl 1. oyopareha relia 1. oyopo pici píci 1. oyocue yocue cheremityngiie \ los chasques, & similia: oyoupibe pibe &c. ítem: oyoaqutcue qutcueX. oyopita rehebe hebe 1. oñopttaybe y be, qiiatia reroatahá; voyle á los alcances hopitaibe aico.
Alcoba, ó cancel, en que está la cama ynimberog.
Alcoholar ahe^a moü.
Al contrario, se puede suplir con ¿íí'/e*^ ut: Oyco raco aba ymarángatubae aracae, tay aete aypo gu reco eyrupi oicobo, &c. ubo un buen hombre antiguamente, pero el hijo, al contrario no viviendo conforme vivia su padre &c., 1. tay aete attbibi ramo oicobo, &c.; la virtud hermosea nuestra alma, al contrario el vicio la afea teco marángatii omopordngatii ñande anga, tecobay aete omboabaete ; también se puede decir desta manera teco marángatu, liae teco bay oñoobaichuaró 1. oñombo- obay 1. oñopyndequá 1. oy otate I. oycoe coe 1. oyoabí ahí oyolitiguiy teco marángatuniá omoporangatu &c. ítem: con emoná 1. ayporami 1. egut ilabengatu, negados, 1. aypo teco atíbibíri, ut: los buenos mueren consolados al contrario los malos mueren angustiados ymarángatn bae omanó angapí/n catu oupa, naemonaruguay 1. aypo teco atibibtri aete angaipabiya oñembopía angeco catu ete; también desta manera: los malos se vengan de sus enemigos, al contrario los buenos los agasajan j/fí? /í? chibae oyepi oamotareymbara relie, oheco pindeqna 1. oheco abi ete catu I. ndohecoay 1. ndohecoyoguay nitgni ymarángatubae, hece yporereqna catubo.
62 Al9aniiento— Al desgayre
Algamiento, rebelión mbia puambaba,
Algar, levantar ahupi 1. amopua; en alto aviboy- bate; el rostro para mirar arriba cherobayba; los ojos ayeecaupi; la cabera ayeaupiVañeacáupi; algarlaáotro ayaupi 1. añacdupi; las manos ayepoupi 1. ayepomboy- bate; si las junta: ayepomboya ybacoti,
Algar mano de la obra apoi cherembiapo agui, Algar las faldas de la ropa aypepi cheao 1. ayeao pepi 1. ayepepi,
Algar trampa ambogut monde, V. Armar trampas.
Algar la voz en el canto añeevibucu 1. cheñee- mbucu guipuralieyta.
Algarse el ganado oñemboecaite 1. oñembo^atte,
Algarse con todo, llevarlo todo araha pabetey .
Algarse, rebelarse apuá hece. Esta gente es bulli- ciosa heco marácebae 1. opuácebae. Una manga de sol- dados se algo contra su capitán abapopt ocapitd rehe onobaichuardX, onogueropüá chugui oñombocotiebo yogue- recobo. V. Conjurarse.
Algarse por comedimiento, y reverencia apud chupe.
Aldaba oque mopandaba; aldabadas dará la puerta amopd mopd oquena; está Dios dando aldabadas al co- ragon Tupd ñandepta mopd mopd berami, heique pota- hape bina hae aete &c.
Aldea taba 1. tetd mini,
Al derecho V. Al revez, quitándole la negación.
Al derredor V. Al rededor.
Al descuido quando menos se piensa ñemodnge- y me 1. ñemodngabeyme 1. temtmod eyme 1. arudneyme, ut: arud eyme teó ou ñandebene quando menos pensa- mos vendrá la muerte.
Al desgayre, á poco mas ó menos hazerlo ayapo aubi note 1. abi abi 1. nunga ey note, amboabi abi note yyapobo.
Aleboso— Alentar 63
Aleboso V. Alevoso.
Alegar razones para defenderse amboyequaa quaa 1. amboyehu yehu hupigíia gtiiyecorepibo.
Alegrar á otro amboori I. amboptarorí 1. amoe- catngatu 1. amoangapthiV amboapt/n. Nota que el ambo- orí, si habla de muger regularmente, quiere decir, que peccó con ella, solicitado de ella, aunque también al- gunos lo usan aviendola el solicitado; si habla de varón muchas vezes quiere decir: que se ayudó ó aconsejó en el hurto, ú otra cosa.
Alegrarse che ang ori 1. añemboort 1. añemoe^at' ngatu; estoy muy alegre cherort catu 1. chereíaingatu 1. chepia roricatu. Dicen: agutyebete y es lo mesmo que: añemoangapihi catu ndereco mará eyrechaca me alegro mucho en verte sano con salud.
Alegre de rostro hoba orí 1. hoba puca 1. hoba egaingatu] alegre pueblo taba egaingatu; alegre nueba morandu ortcatu; dia alegre festivo arátortbufu relie- gua 1. tegaindabari ñotegua.
Alegre, triscon aba apiraice \, poromboyarucebae 1. mengua ori 1. pora; de condición heco oribae.
Alegría teco ori 1. tori bete 1. tegaindaba 1. teco egaingatu.
Alejarse añemo mombtrt guihobo ; me alejé mucho de el mombtrf 1. mamoete 1. cupe etey ahá 1. aguata pucu chugui; lo embié léxos cíipe 1. movibtrt amondó; alejar, poner léxos alguna cosa ambobia pucü 1. mo- mbtrt omotngo.
Alentar, esforgar amongírey rey (R. qutrey) 1. amo- ñemomburu 1. amopíatd 1. amofuyatdy amboctt catu, amoñe- mbortrñ, ambopta inbaraeté, ambopoacá, ambotaybay ; le alenté haziendole perder el miedo aypoihu cañyucaX.aypot- hupea uca 1. ayyabaeteog ypta mombaraetebo; las partículas eneyj peñey las usan para animar, y alentar V. Partículas.
64 Alerta estar— Algo
Alerta estar cheregaená 1. amae maé; estube alerta con todo cuydado ñemo^aená pabé pipe ayco 1. cheapu iíibt cabt guitecobo, dice ando alerta, oyendo atentamente.
Alesna (apatu cutuha.
Alevoso ser traidor, hombre de dos caras, el Indio dice de dos coragones ypia mocoi 1. ypta yotbt; le habló con alevosía oñembopia mocoi \, oñembopia yoibt, ymongetabo. Judas se llegó á Jesú Christo con coragon doblado Judas opta yotbi aupipe 1. opta caracatu ay- pipe 1. opia ñemi pipe obahé Je su Christo upe,
Alexarse V. Alejarse.
Alfaharero ñaeü abiquika,
Alfange quigeapa pucu.
Alférez aobebeya.
Alfiler arapire.
Al fin V. rombi, nambii en las Partículas. V. Finalmente.
A 1 f i n de alguna cosa pahape, ut : al fin de nuestra vida ñanderecobe pahape 1. apipahape ; hasta al fin del mundo arapahapebe 1. aracañymbapebe ; añadir al fin aña- pyrü 1. ayapyrü,
A 1 f o m b r a myrungaba 1 . myrongaba ; chepirungaba mi alfombra.
Alforjas gua^upiqua yobay, porque las hazen de j)iel de venado, si fueren de liengo aoboga 1. aopiyuruyobay.
Algarroba ybopé.
Algazara toribucuño gueroi^apucay,
Al gibe, cisterna, se puede decir: ynoongaba, que también puede decir: charco, 1. yqua, que dice: pozo.
Algo: inbae amo teremee chebe da me algo ; algo, id est un poco: mini, ut: está algo blando ypiu mini; algo ay menguaycami mbae, dicenlo quando sospechan de alguna cosa mala. Algo mas en número: ketabe; si en cantidad: tubichabe; algo menos minibe.
Algodón — Aliado 6 5
Algodón mandtyu [Tes., Vocab. * aniandíyii\ ; algo- donal manáíytUí ; carmenar algodón ahibiptpira N. ; con ballestilla amoiK^u X.amboyaití N. gtiír apa pipe] aora co- m¡en<;a á tener perilla ó flor híbaperamo ; á la perilla des- pués de cayda la flor dicen yá^ apartada de la mata yácue; abrirse la perilla oya 1. ohog; abrirla estando en la mata aya- bó, apartada ayoca; vayan los muchachos á coger algodón toho cumimi vtandiyu abobo; sacadle la semilla pehayíyog; algodón recio mandtyu ribiyí, comp. de híbi hebra, y de yí duro, recio; N.ybiaiá X.ybibay algodón medio podrido.
Alguazil ybíraiya; si cuida de la cárcel ybira- quaya 1. ybíraqua reregua.
Alguazil de las moscas, genero ác aruña ñandú/ ¡.
Algunas vez es amóme; algunas vezes sí, otras no amó amómeé.
Alguno amó; algún hombre aba amó; alguna cosa mbae amó; algunos amongue 1. mbobtró, ut: ara mbo- btró rire después de algunos dias; mbobí dice: quantos, y también : algunos ; amombobl hize, puse ó añadí algu- nos; algunos de vosotros pekeguí amo 1. amongue j tam- bién dicen: pee amo; algunos de ellos clitigui amo \. aé amo; alguno ó uno de vosotros dos pee mocoi amo; trae algún ó un pan eru mbuyapcamo, supone que ay otros panes.
Alhajas, cosas de mi aposento, de la Iglesia &c. mbae checotlpegua, Tupdopegua,
Alharacas hace hacémbey.
Alhazena j¿í¿?/¿f car amengua \. ybíatangua.
Aliado yecotía/ia, dice: amigo; es mi aliado, es de mi bando checotícotiguaramo oico; hizieron alianga juntándose para guerrear oyopareha reha oFiomonoónga guarini rehe 1. oñomonoó noó oñemopetey guagubo omard moña potahape 1. omardboña liagiid rehe oñomboyehea- guacu yoguerecobo 1. oyocoticoñguaramo oñomoingo,
5
66 Alicates— Alistar
Alicates idem 1. quarepoti pícíha mini.
Aliento, resuello pítü X.piíue; chepitupb he cobrado el resuello; ypltupo usó un Indio para decir que otro avia resuscitado; aypítupt impedirle el resuello á otro, ahogarle; ayepitupi detengo el resuello; ayepitubequii checaneóraipio 1. caneó chemboyepítiibequí beqtiít dice re- sollar recio como el que descanza; ambopitupa ahogarle; chepituc 1. cheajigapíhl cobro aliento, descanzo ; poromo- myttie aptrey descanzo eterno ; cheabu dice : yo resuello, hablando de un moribundo; yyabubite (dixo un enfer- mero) todavía resuella.
Aliento, esfuerzo chequireyngatuhaVcheñemombU' ruka 1. chembaraeteha 1. chepla mbaraeteha, V. Brio.
Aligerar ambobebuy.
Alimentar amongarii (R. carií) 1. ahembiu mee mee herecobo 1. ayopoi; este es el que me alimenta có- nico chepoitar a; le estoy criando, alimentando anionga- qtiaa herecobo; si fuere niñito amocambii que dice: le doy de mamar.
Alimento V. Comida.
Alindar amboybtya. V. Linde.
Al instante desapareció ocañy gapta; — lo hizo curitey imani oyapo.
Aliñar avioatird pora 1. catupiri 1. aruangatu 1. amoingatiiptri; con galas aviboyegua.
Aliñarse, componerse añemoingatiipírl y también añemoatyró, este también lo usan quando uno se quebró algo del cuerpo y se curó; si lo curó otro, dirá: che- moatyro. V. Engalanarse.
Alisar aviocy 1. añapecy ; alisar bruñendo amoe- 7idípu; quitando altibajos amboyoya 1. aygucuog; alisar por dentro ayphnocy.
Alistar ayquatia; alistarse por congregante de la Virgen Tiipácthoya ramo oyequatia tica 1. oñeadnga uca.
Aliviar— Al presente 67
Aliviar, aligerar ambobebuy; aliviar á otro en el trabajo aypitybó; alivióseme, remitióseme el dolor che- reco acíha yñyro ñyró chebe \, yñangapíht mini chebe 1. yyapíríbe mini Vyptu 1. oñemombiu 1. nahecoratibey; tam- bién dicen : ogueyt mini, ocandó gandogi, este dice inter- polarse; si es C2Xtx\\.\xx?í yroí mini cheracu ay; estoy algo aliviado de la enfermedad agüíyei yei 1. aguíyei herd ayco. Alma dng; nuestra alma ñande 1. ace ánga 1. ño ánga; alma que salió del cuerpo angiiera.
Almáciga [T., Voc. * almacigo] hazer mbae rayt- ngue añoty, herobaplra, subintelligitur: heñoy mbeyíi rire.
Almadearse: chemboega guiri me almadea. V. Vaguido de cabega.
Almagre ytapyta 1. tapytd.
Almario ó armario de platos ñaembe rupa; si de ropa aorupa.
Almívar conserva rirá 1. aguca ricue imboyípire ; haced conserva que no tenga almívar, en cajeta con- serva hatdbae peyapo; hacedla con almívar conserva tibaerd peyapo.
Almidón trigo cuy rlptag.
Almirez quarepoti anguá; mano del almirez ó mortero ygocaba, sale de yocog moler.
Almohada acdngtta 1. acdngupa.
Almorranas tepitambó 1. tebi (que dice: nalgas), qna (agujero), y quytd 1. pid (granos).
KXvtiox^^x yeibe acaru miri; almuergo caru mini yeibegua [yei = oyeí que Tes. solo tiene].
Almud Ídem 1. mbae ayiradngaba.
Alocado ser ytarobá roba.
Alo menos, siquiera hanbé] lleva esto siquiera co- bae haubé 1. cobae ñoteyepe eraha.
Al presente dng, ut: dng ndoico maray al pre- sente procede bien. V. Aora.
68 Al principio— Altar
Al principio del mundo aráípiratno 1. ara ñe^ vioñangipíramo 1. coybl recoipiramo 1. coybl Tupa y moña yptramo; al principio, primero range 1. yyíptramo, ut: ymarangatu berami range, ae aete &c. pareció ser hom- bre de bien al principio, pero &c. ; yytpiramo che aña- ngareco hece al principio yo cuydé de él.
Al punto, luego ramobe 1. rupibe, ut: omanó ra- mobe al punto que murió ; hecha rupibe al punto que lo vio ; acoi rupibe 1. acoyramobe etcy 1. acoyramongatu I. acoy hapey oho luego, al punto se fué.
Alquilar ayporu uca inbae repírehe; alquiler yporu L agite repí.
Al rededor yyereha rupi; clavé al rededor unos palos ay majad ybira anca iicabo 1. ayanca ybira amo ymamangatubo.
A remetidas lo hago ahauba uba yyapobo. V. A vezes.
Al revés, si se habla de ropa y cosa semejante, E. G. te pusiste el vestido al revés hapipecott 1. guaph p¿bo \. y pie o ti 1. hequaeyngotí ereyeao mondé y no: yya- tihlblri, porque este no significa: al revés, sino de lado, ut : yyatlbibiri ayaca está ladeado el cesto ; añeno atí- bibiri me acosté de lado; pero bien se usa para decir: al revés lo hizc yyatibibíri ayapo; al revés lo oyste yya- tlbibiri erehendu; los que viven al revés, al contrario de lo que Dios quiere Tupa remimbota atibtbiri tequa; tate que, dice : differentemente, se puede usar á vezes para decir al re- vcs, wV.ytate ercmombeu mbae al revés dijiste lo que passo.
Al revés doblar poniendo lo de dentro á fuera aJiapipcbang,
Altar missa moñangaba, también dicen altar-, altar mayor altar gua^u; colateral altar mini; que está en frente de otro altar yobay; portátil altar 1. missa mo- flan ga Iieroatapl 1. tapertipigna.
Alteración— Alumbrar 69
Alteración de la carne V. tdguyró en el Tes.
Alterarse, immutarse por sentimiento añevibooba- raci; por enojo poniéndose terrible y fiero afiembooba pichtbl \.pochi\. abaete; alterarse, irritarse cheraruá hece; por espanto añemondu 1. ayepia mondn yuQuay 1. añe- mboobayugay añemondít ramo.
Altercar oñoñee mboyebí 1 . oñoñeé vibo obay 1 . viboepi.
Alternarse oyoptru ptru 1. oyocue yocue 1. oñoeco- byaró; alternarse en el trabajo, lugar, los mesmos y tam- bién oñoendagiie ndague, V. Remudarse. V. Sucederse.
Altibajos cu^u: yQugu^uQU tiene altibajos; yblra apíte ft/fíi palo que tiene altibajos ; aypíte gugurog apla- narlo.
Altivo, soberbio oñemboybate guapychareta aguy 1. oñemboete 1. oñemboaye 1. oñe^nboyerobia guagu áy; los altivos ñemboeteya 1. ñemboete bora 1. oñeniboyerobia guagu bae bae au.
Alto y bate; amboybate levanto en alto; aba piicu hombre alto, largo; chepoatá está alto, no lo alcango con la mano; ybítl api pucu Vyblti aturi eyngatu mons excelsas; habla alto eñee mbucu porque las palabras altas se estienden.
Altíssimo y bate ete etey 1. ftandetey \. yyapí ybae- peñangeteybae 1. yyapí ybteya pucubae \. yyapí yba cotí oho pucu eteybae.
Alumbrar á otro ó apossento &c. ahegapé; para que yo vea ó me vean ehegape ckebe; alúmbralo para que yo lo vea ehegape chehechahagud rehe ; alúmbrame señor, para que yo conosca tu voluntad cheregape epe tupa cheyara nderemimbota marangatu che yquaa hagud rehe; cosa que alumbra mbae poroegdpeha ; Jesu Christo es el que nos alumbra, nos haze ver lo que conviene á nuestra alma Jesu Christo ñande dnga upegua guecord recha catu hagud 1. momaé ngaiu hagud meéngaramo
JO Alumbrar— Allegar
oicó chupe 1. poroecape habamo 1. poroegape haramo 1. poroviomae tic aliar amo oicó.
Alumbrar, echar rayos el sol oporomoembipé \. oporoe^ape; alumbrar la tierra oibimoémbypé 1. óibt regapé.
A Iva coetí, V. Al alba.
A Iva, con que se dice missa arba X.aopucu fuissa rehegua.
A 1 V a ñ a 1 yquía ctrícaba,
A 1 V a ñ i 1 y blata apoha,
Alvayalde arbayarde.
A 1 V e d r í o temimbota, ut : Dios te dio el libre alve- drío ndepope omoy Tupa nderemimboía.
Alxava /un riru.
Alzar ahupi. V. Levantar. Alzar mano de la obra apítuu 1. apoi cherembiapo agui.
Allá, ut: allá está pe 1. pepe hini 1. cuy 1. acoi 1. acoipe heconi; allá passan pe yquai; de allá viene ebapo agui turi; allá muy léxos se fué cupe 1. cupe etey yhoni; allá ó allí está, si no lo ve, dice po heconi; de allá aquí pehegui ápe; de aquí allá quiagui pepe; desde allá hasta aquí pe agui ápe be 1. pe agui be ápe; desde aquí allá quie agui pépebe 1. quie aguibe pepe; házia allá cucotíL cuy- cotí 1. ebapo cotí; allá va, allá va, avisando quando sale algún toro &c. ebocoy ebocoy.
Allá te lo ayas ndeae eyco au 1. mburu 1. ndeae nderemivtbota rupi eico aii.
Allanar el suelo amboyoya; una tabla, ídem 1. aygurog dice quitar los altibajos; con el cepillo amocy; allanarse, humanarse V. Afable ser.
Allegar ayrümo 1. amoñoyru 1. amboyehea, V. Jun- tar; allegarse, ut: allegóse á esso oñeyrumo \. ogueroya hece; se le allegó toda la hermosura de las cosas mbae- pora te tiró oy ogueroya hece oyoguerocict hece (Bandini hablando de la Virgen) 1. oyoguerobl hece.
Allende desto— A mano dereclia yi
Allende desto coguibe 1. cor ir eme 1. ebocoiguibe, 0 V. Después.
Allí cerca aupe; un poco mas Icxos eguíbae ; algo mas léxos pepe 1. acoipe, V. Allá; también sin la posposición, ut: petuy 1. acoi heconi allí ó allá está.
Ama, que da leche poroniocambuhara ] y si fuere huérfano mita tyrey mocambu hará; ama que cria poro- mongaquaahara .
Amable haihu catu pírámbete ; muy amable halhii- pabembi, este dice: digno de ser amado de todos, 1. pabérembiaíhurámbete.
Amador poroaihupara ; amador de sí oyeathu bae. V. Amar.
Amagar con algún palo &c. yblra pipe ahenopud note; hombre que no haze mas que amagar poroenopua- ngue rano ahc; porque me amagó, me aparté del che- renopudramOy acirt chugui; porque yo le amagué, se escondió chegiienopua ramo, ofiemi.
Amainar el viento V. Calmar, Amansar.
Amamantar amocambu tica.
Amancebarse aguaba; yyagtiaga tiene manceba ó mancebo; oñemboagua^a se amancebó.
Amancillar ensuciar algo, ut: el pecado venial amancilla nuestra alma angaypa mirt omongiá mini 1. omboipé 1. ombopiarí ñande ánga.
Amanecer coe yma 1. coeti \. coe mbiyu tma 1. ara oyequaa tma 1. ara ourima; al amanecer coe raviobe 1. rupibe; amanecerá, durará por ventura hasta al ^vcítívíq.- z^x} ycoé pipo nef amanecí trabajando checoe yyapobo: amanecí con dolor de cabega cheacdracl arocoe; lo guardé para el dia siguiente amocoe 1. amoingatu coe- ramoguardma.
Amano derecha poacatua cotí; á mano izquierda poa^u cotí.
72 Amañarse— Amar
Amañarse cheécatü 1. cheacatua catu vibaeamo rehe; amañarse con ambas manos chepo acatiia yobay dice soy ambidiestro, 1. añembopo acatua yoya.
Amansar animales amboaraqiiaa inburica 1. cabayu.
Amansó el viento ybítti opig 1. yy apiri be 1. oqui- 7tini [= quiriri Tes.] 1. opttnií.
Amar ahaihu 1. aporathu hece; ahat/iu yeahocere- tty 1. 7iandetey 1. amirindetey 1. ñemomboriahu catu 1. yeporaracatu le amo con exceso, muchíssimo; ayepia mboya rata etey hece le amo fuertemente; ayepiaratapí guagu Tupa raihuhabaptpe estoy muy encendido de amor de Dios ; Tupdcí ño chepía rendabiramo 1. hiuda- biraino I. chepía poraíhu requabete ramo oteo solo la Madre de Dios es el assiento de mi corazón; añembopía piü 1. aquí haíhubo 1. hechaca 1. hece che maenduá ravio me enternezco mucho en amarla ó quando la veo ó me acuerdo de ella; ahaihu aquí catu le amo tiernamente; chedngeraha haíhuhaba me roba el alma su amor; che- pía guibe 1. chepía guetebo ahaihu le amo de todo co- razón; ndahaíhu eymi no la dejo de amar; nachepía ir te he 1. nachepía p oír i che chugutne nunca apartaré mi corazón de ella; ayeaihu me amo; ayeathubuca me hago amar; ahaihupea 1. ahaíhu cañy 1. ahaihupoí 1. añembo- pía ambuae 1. ayepia eroha chugui le he dejado de amar, este con hece dice que bolvió su corazón á él, amándole otra vez ; Je su Christo oyeáíhupca 1. oyeaíhucañy ñande- rehe oma?iómo Jesu Christo dejó de amarse, esto es: nos amó mas que á sí mesmo muriendo por nosotros; gugui marangatu omombuca raihubey 1. hathubey ñande raihupape derramó su sangre sin amarla, esto es: libe- ralmente; oyoaihu yoya \. yoabi ey se aman igual y mutua- mente; poroaihupara 1. mboraihu rerequa 1. viboraíhu biya 1. mboraihíibo amante; mboraihubeyya 1. haihu qua- parey desamorado. V. Afición tener. V. Querer.
Amargar— Amenazar 7 3
Amargar amborob; es muy amargo jr¿?¿¿'/é' \. y ro- bad; me amargaron sus palabras che inborolmy 1. clu- inbopia robay yñeéngne.
Amarillo yu; ybayii fruta amarilla; yyii yyu yba va amarinando la fmta; amboyu tino amarillo; yurapo raiz conocida con que tifien amarillo.
Amarrar: ayoqua tata 1. ayopua tata ybira rehe le amarré á un palo fuertemente; aypoqua le até las manos; aypyqua le até los pies; ayoqua yñapytingattibo le amarré atándole fuertemente.
A mas no poder cheremimboactpe yepe que dice : aunque de mala gana.
A mas ver yayoecha yebtne.
Amassar ayayuca 1. ayapítuca; no está bien amassado ndiyayuca catu habi.
Ambidiestro, id est ábil para todo yé catu 1. yyacatuá mbae tetiró rehe, pero literaliter ypoacatua yobay.
Ambos vtocolbé,
A medida de mi desseo cheremimbota rupi etey 1. che recoce harupi etey 1. cherembiechagau rupi etey,
A medio di a a^ayeramo, á media noó\^ píhaye- ramo 1. mbítepe.
Amedrentar amongihíye (R. qtuhíye) 1. amopiri 1. ambopía piri 1. ambopía titii 1. ambopía rírti yai.
Amenaza, x^to por omomburuhaba, por oviomboy taba.
Amenazar, retar ó desafiar amomburu 1. amomboy 1. añangaó (este también significa: murmurar); chevio- mburu 1. chemomboy cheuupá haguá rehe amenazóme que me avia de azotar. Nota: dicen chemomboy che- nupd haguá rehe y también omomboy chenupd haguá y dice lo mesmo el uno que el otro; la razón es porque amomboy también significa: proponer y assí omomboy cheuupá haguá dice : propuso el azotarme que
74
A menndo— Amo
equivalenter dice: amenazóme; mbae inomboy cueraño ahé dice y no haze, todo es amenazas ; na mbae momboy ciierano rugiiay nanga Tupa 1. ;// ñande inomboy note rnguay nanga Tupa, ombopo catu oñeéngue yepi no acaba Dios con amenazas, siempre cumple lo que dice; amenaza ruina la pared ybíatá oá pota 1. yyapara pota.
A menudo oho pli píi 1. ohoyebí yebí 1. yocue yociie 1. curime rime 1. curii oho heckaca á menudo va á verla. V. Frequentar.
A mí chebe, si fuere recíproco cheyeupe^ ut: añe- moyró cheyeupe me enojo con mí mesmo.
Amigarse V. Amancebarse.
Amigo yecoiiaha ; cheyecotíaha tapia es mi amigo antigo; ayecotíaha añemboyecotíalia hece me hizo su amigo; amboyecotíaha cheyehe me lo hize amigo; algu- nos usan cantarada tomado de nuestro romance ; Tupa- gracia renoindara amigo de Dios, el que está en gracia de Dios, 1. Tupa rembiaíhu catu que dice: muy amado de Dios, 1. Tupa ño raihu catu hará que ama mucho y solamente á Dios, 1. Ttipd rega orí catu habamo oico- bae que es ogeto en que Dios se agrada &c.
Amigo de hazer su voluntad guemimbota apocebae; amigo de jugar ñembogarai cebae 1. ñemboga- rai ño ari te guara.
A mi lado chelbíri; acostóse á mi lado cheibtri oñenó 1. chepohe ytuy.
Amilanarse, acobardarse añemongíhíye 1. añembo- pía cañy \. añembopía piri. V. Acobardarse.
Amistad yoathuha, si es mala, añade bay] si es buena yoathu catuha.
Amo señor y ara] chey arete mi verdadero amo; nacheyari no tengo amo; na cheyaruguay no es mi amo. Nota: yara significa el que tiene, no siempre dice: señor; angaypábiya no dice señor del pecado, sino el que tiene
Amojonar— Amparar 75
pecado ; de aquí sale cheyara, el que me tiene por suyo, por su criado &c.
A m o j o nar ambolbiya 1. amboibíyaoca 1. amboyaoca.
Amolar, afilar ahaimbee. V. Afilar.
Amonestar, aconsejar amombeu 1. ayquaabuca 1. amboyequaa 1. amboyehu hecord chupe 1. amboyeecord- quaa 1. ahecord mombeu 1. mboyehu &c. V. Aconsejar.
Amonestar los que se han de casar ahenoi 1. amo- mbeii 1. amboyequaa mendard 1. otnenda baerd Tupdope,
Amontonar amboaíi aíil. amboyoa yod 1. amboyo- apear ó 1. amonoó noo; añapearó 1. añapearü (R. rd\. rü poner), pero ayapearog dice : quitar la superficie (R. og quitar).
Amontonar, recogiendo lo que está derramado: ahayiñd abatí recojo el maiz y también dicen : ahayiñd ttt amontonar, juntar la basura; oñoayiña aba ñandecotí cotí vino se recogiendo la gente házia nosotros. V. Juntar.
Amor mboraihu 1. mborathupaba; el amor que Dios nos tiene Tupd ñanderaíhupaba ; el amor que tene- mos á Dios ñande Tupd rathupaba 1. Tupd ñande haihu- paba; amor deshonesto mboralhu bay.
Amortajar añubd keongue; mortaja teongue ubd.
Amortiguarse apaiquí, ut: caá raqui yyapaiqui \. yy apipé los retoños se han amortiguado; guete omboa- paiqut onenupdbo amortiguó su carne azotándose ; orno- cangf Ídem; oyeoba mboté anda descolorido; amorti- guarse el fuego cherata hobague catuy 1. hegapymi berami I. oguepota.
Amotinarse opud oyoehe 1. momongoy oquapa (R, coi) 1. oñogtieropud, V. Algarse.
Amparar ahecopltibd 1. cheñangareco habanio areco; amparadme Madre de Dios ndeñangareco habamo taico dnga Tupdcí marangatu 1. cheyeco cabamo 1. ha- bamo [de cog arrimo] tereico anga; me acogí á él para
;r6 Ampollas de agua— Andamio
que me amparase añepíhlro hece, V. Defender, Librar; che ame areco lo tengo debajo de mi amparo.
Ampollas de agua y camambú \,ypitu \, ycarapua, este es poco usado. Del cuerpo piruá, ut: chepopirua guiporabtqiiibo tengo ampollas en las manos de puro trabajar; chembopiruá tata el fuego me ha sacado am- pollas.
Añade que vuela ypég 1. ypegapá] á los domésti- cos [dicen] guarimbé 1. ñarimbé,
A nado: oytabo ohaga passó á nado.
Anca de la cadera donde juegan los huessos acan- gulrapia [V^oc* y Tesoro no lo tiene] 1. tenanguptj este no es universalmente usado.
Ancas de caballo tebi ; cabayu rebipe ogueraha lo llevó en ancas; oñeumbíqutrupi mburica ckereropopo por el rabo, id est: por las ancas corcobeó conmigo.
Anguelo pinda; el diente de él pinda ay; chepo pinda 1. añemopo pinda cherapicha mbae rehe agarré, hurté las cosas de mi próximo.
Anchicorto carapé guacu 1. caratuá guacti 1. atuá guacu.
Ancho ptguacu 1. ptrugu, ut: cónico y blrapeptru- cuha esto es lo ancho de la tabla.
Anda en hora mala equa 1. tereho mburu 1. aü: anda, tu has de ir en esso, como medio riñendo ma nde ae tamo pae.
Anda ó vive como siempre giiecoi fiabé L gue- corupi note 1. guecoti rami I. gueco gueco rami oico, si anda mal, se le añade el au: gueco gueco au rami oico; anda á sus anchuras guemimbotarupi ño oico.
Andamio mbitaa (Ruiz) ; aquí dicen atahaba : guarapembt [Tes., Vocab.* taquá-pembí] ataha si es de cañas ; quara pembt rita dicen á los palos en que es- triba por los lados, pero á los que están levantados
Andar— Anegadi9a tierra 'jy
debajo quarapembl y. Dicen: aypitaa 1. ambopitahoca 1. ambopítagoca puse andamio, quando arriman un palo á otro para subir.
Andar ata: aata 1. aguata yo ando; aguiyetey que eicobo nde atahape tengas buen viaje; aroata 1. aro- guata llevo conmigo; Tupa reroataha procession del santíssimo; quatia reroataha correo; oataña taña anda al trote ; oñani mbegue al galope ; aata poca á passo largo; cabayu yyata piybae caballo de camino.
Andar á gatas opobo aguata; andar á caballo cabayu aratno aka; andar á pié ybirupi aata; andar el niño gateando opoñy; andar en procession ñeyctró pipe oroico oroataho; si hazen desfilas, dirá: ñeyctró yobay; andar como ciego palpando apobibí btbí guiatabo ; andar dando caydas a ári guitecobo; anda cayendo y levan- tando el enfermo ocuera paü paü 1. {ando gando oicobo ; andar desatinado cheropa ropa guitecobo; andar fuera de camino apia tapeagui guiatabo 1. atibibí bíbiri aha ; para decir que anda por el camino contrario opuesto tape robaichua rupi oata.
Andar errados ó encontrados oy otate 1. oyoatl- btbi 1. oyoabí 1. oñopyndequa heco 1. oyoecoabí 1. oyó eco- tate &c.
Andar parejas oatayoya \. yoabl ey; andan pare- jas en el trabajo ombaeapo N,
Andar dando bueltas añeconi coni 1. ababa baba 1. añeciindaha ndaha guiatabo.
Andariego oatacebae; no tiene assiento, anda de lugar en lugar guendague ndague oico oatabo.
Andas de difuntos teojtgue riru.
Andas de los santos que se llevan en procession santo heroatapí amba.
Andrajoso yyao gorobae 1. yyao cuibae.
Anegadiga tierra ybi ynoóngupi hatl.
^S Anegarse—Animar
Anegarse se anegó fulano oñepymi 1. yyapacañy y pe] el olaje anegó la canoa y apenü oypuní 1. omoñe- pynii y gara ; la canoa se hundió yga oñepymi 1. oQurn 1. oíbtapi y pe; la carga la hundió bohúta oyapipt 1. omoñepymi,
Ángel bueno ángel marangatu; ángel de guarda ángel aceX.ñanderaaro hará; no tiene cuerpo tete eyntbiya,
Ángel malo, demonio añang; tentación del demo- nio aña poroadngai, V. Demonio.
Angostar una tabla y cosa semejante por ser demasiadamente ancha ambopi minibe yptrucuramo.
Angosto ypfmím; angostura ñobaürntní; piya [Tes. no lo tiene] dicese de ropa, bolsa et similia: ao N. ropa, vestido angosto, estrecho.
Anguila tnbucu.
Angurria tii; chetii tengo angurria.
Angustiarse añemodjigeco \. añembopia angecoX. añembopíaecotebc. V. Afligirse.
Anhélito V. Resuello.
Anhelar V. Desear.
Anidar las aves oyeaitiboña 1. oyeaittrü 1. guaitírd oyapo.
Anillo muanguaha 1. mudyru {K,pud 1. 7nud dedo).
Animado está el niño en el vientre de su madre omti 1. hecobéyma.
Animal doméstico mymba; le dixe que era un animal 7nbde mymba hae chupe; es mi animal, sea perro sea pájaro chertmba 1. chereymba; animal fiero mbae mhnba abaeté 1. pichibt 1. pochi ete; oñaro ete bae nanga yaguareté el tigre es animal fiero que le comete &c.
Animal montes hebae [Voc.^ lo tiene. Tesoro no] 1. Qoo caapegua, V. Cagar.
Animar, alentar amoñemoviburu 1. aviongírey. V. Alentar.
Animar— Anochecer
79
Animar, dar vida amoíngobe 1. amboecobe.
Animas de los difuntos anguera.
Animo, aliento, tener chepía mbaraete pipe; che- pía quíhtye eymbipe aha yyucabo ánimo tu be para ir á matarle, 1. añemomburu 1. añernoptatangatu yyucahagud rehe. Animoso yquthtye quaa eybae &c.
Animo, intento, tener de hazer alguna cosa se explica con el futuro del haba, E. G. desde que me habló, tengo ánimo, intento de ir allá cheniongetáramobe 1. r ir eme ebapo chehohaguá areco 1. amomboy, este dice propósito, y determinación de ir allá.
Aniñarse: es un viejo aniñado tuya oñemocumini- cebae.
Aniquilar ahecomocañy ete 1. amboecocañy ete 1. ahecomombae ey ete; no fuera dificultoso á Dios aniqui- lar todo el mundo, si quisiera ndiyabaibiche [T. ndiya- baiche\ amo Tupa upe, oypotaranto, co ybi opacatu mombae ey ete ymocañhno 1. heco rangue mocañymo 1. mbae eynguaramo 1. mbae eyramo ymoingo.
Aniquilado estar, muy m iserable yporiahu ete etey 1. mboriahu tettró ybamo oteo 1. ñomonoongugu ha- bamo 1. yogueroya habamo 1. ñoguenode habamo oteo; me han aniquilado chemomboriahu ete etey 1. cheiubote- quarai 1. chetnoingotebengatu mbae pabe rehe 1. mbo- riahu tetiró mboramo 1. tequaray pabengatu rtruramo chemoingo.
A no hazer esso, se explicará con eyramo 1. ey- mire, pospuesto al verbo, ut : á no hazer esso te ubieras perdido aypo nde yyapoeyramo amo 1. nde yyapo eymire amo ereñemocañyrae.
Anochecer pítü yma; anocheciendo pítünamo: anochecióme en el camino che ypttü 1. añemvípitü giii- hobo 1. chehoramo meme pítü oá chebe, este dice : mien- tras iba cayó la noche, id est: me anocheció; ay mucho
8o Anta— Antes de ir
que decir, si lo quisiera referir todo, me anocheciera heta oime cheremimombeü rungue, cheipítü amo, ymo- mbetipa potar amo 1. papotabo.
Anta, la gran bestia mborebi 1. tapii; piedra be- gar mborebi ita; uña de la gran bestia mborebi podpccue.
Anteayer cuehe ete renonde; anteayer por la mañana cuehe ete renonde 1. ñanonde coeramo; si es á medio dia, en lugar de coé ramo pondrá agayeramo, si por la tarde caáruramo.
Anteceder, preceder : hendotaramo 1. henondegua- ramo 1. cherange aico yo soy primero, yo le precedo; añemottenonde 1. añemoenojide 1. ahenondea guihobo fui por delante de el.
Antecessor: cherenonde guarera mi antecessor.
Ante mí cherobaque 1. cherembiecha ramo que dice : viéndolo yo, 1. chemachape 1. ckerecaáhape ; á mi vista, ante todos tembiecha paberamo 1. paberembiecha- ramo.
Antenoche cuehe ete renonde 1 . ñanonde ptturamo.
Antepassados yptcue: pelpicue 1. penamoinguc vuestros antepassados, abuelos ; pendubeta idem. V. Anti- guos.
Anteponer amoretionde 1. tenonde guáramo amo i ngo \. amoñoenonde.
Anteponer, preferir aheco modrudngatube 1. aheco moporangatube 1. amboeco arudngatube &c. V. Preferir.
Antepuerta oque piaha 1. roqueclha.
Antes catu, ut: era tenido por bueno, y antes es ruin, vrnXo ymarangatuhaeramo herecopi bina, hae ypochí- catu; antes tu eres el que ha de ir nde catu ohobaerd.
Antes de ir, hazer, antes que vaya, haga &c. clieho ñanonde I. eymobe, y se puede algunas vezes ex- plicar con el eyrire, ut : na purgatorio agui oangaipacue repíbeemba eyrire 1. eymobe océ ñanonde ruguay para
Antea del día— Anti^a cosa 8i
nunca salir del purgatorio antes de satisfacer plena- mente &c. ítem con range que dice : primero, ut : che- range chenupd á mí antes, á mí primero me azotó.
Antes del dia araicoeti eymobe 1. ara yeqiíaa 1. oueymobe 1. coi eymobe.
Antes mas catu, pospuesto al be, ut: nomoñyrot, omoyrongatube catu no le desenojó, antes le enojó mas.
Antes no, lo explica el verbo negado con yepe: ndahechai yepe antes no lo vi, tan léxos está esso de averio llevado que no lo he visto.
Antes sí catu con el verbo que afirma, ut : ndaya- baeterecoij ahaihti catu no le aborresco, antes sí le amo.
Anticipar lo que avia de hazer después, E. G. anticiparon tres dias la fiesta areteguagu vibohapt ara renondegua pipe oyapo 1. nibohapt ara renondegua pipe ombo arete giia^u; se anticipó yendo allá oyeegapta ebapo oho kaguárehe; anticipóle, le previno la muerte, antes de acabarlo ymomba eymobe teó ohecapia 1. oipocohu; anti- cípeme á cogerlo ayeegapía 1. añemoange ngatu ypthíbo.
Anticipéme, le gané por la mano en visitarle ayee^apta ypohubo 1. cherange aha ypohubo ; me anticipé hablando yo primero ahenondea guiñeénga; anticipéme yendo yo delante de él ahenondea guihobo. Nota : ahe- nondea también dice: prever, y en este sentido es muy usado.
Anticiparse, prevenirse, apercebirse añemboQacoi 1. añemo^aena 1. añeenondea.
Antigua cosa mbae ymanguaré; es costumbre antigua teco arimbae gua 1. cíiehe catugua 1. cuehebe- 7tgatHgua 1. haqutcue catugua 1. yñymabae; no es cosa antigua na arimbaegua 1. aracaegua ruguay; no ha mucho cuehe ceri 1. na cuehe catu ruguay 1. tía haqut- cue pucu ruguay; te has envejecido ereñemoymatide ;
mucho ha que vives en pecado ereroímande 1. ereroecobe
6
I
82 Antiguamente -Antojos
mbucu nde angaipa paguera \. yma hagíierabe angaipa pípeño ereico 1. creñemoímandc nde angaipa pipe.
Antiguamente yma 1. aracae antepuesto, ut : y ma- raco ayapo antiguamente lo hize; yma aracae raco cu- niimbucu amo &c. antiguamente un mogo &c. ; se usa mucho el yma apartado del aracae, véanse las doctrinas, sermones y exemplos impressos. ítem arhnbae ante- puesto, ut : A^. omanó mucho ha que murió ; N, ymará- ngatu mbía antiguamente era buena la gente; haquícue catu Ídem. Nota: carambohe dice: antiguamente, pero no mucho, equivale al cuehebengatu, también se usa pos- puesto como el aracae, supone certidumbre de la cosa de que se trata, como quien la ha visto y passado por ella ; el arimbae y el aracae no suponen tal certidumbre y dicen: tiempo muy antiguo. Esto supuesto bien se dirá: emonaye arimbae 1. aracae, assí dicen fué antigua- mente, pero no con carambohe, porque no refiere cosa que sabe ciertamente, y que fuesse en su tiempo. Na- momei V. Partículas.
Antiguo cuertma, ut: essa es cosa antigua ó vieja mbaecuertma aypo. V. supra Antigua cosa. El rastro es ya antiguo y pipo ymanguare 1. cuehebengatuguare ; es cosa propria de viejos contar antigüedades tuyabae re- coay nanga mbae ymanguare mombeu 1. mboguiguí.
Antiguos, nuestros antepassados ña?tde yptcue ; nues- tros predecessores ñanderenonde guare; los hombres anti- guos aba arimbae guare \. ymanguare. V. Antepassados.
Antipara de la vela &c. tataendi piaha.
Antípodas ñande pipítereheygua 1. receygua (Nic).
Antojarsele algo á la muger ó varón ay angu- hey, dicese solo de cosas de comer. V. Apetecer.
Antojóscme, se me ofreció, se me representó yaya cliebe.
Antojos para ver tecatru.
Anublarse— A ombros llevar 83
Anublarse el día ara pitüímaVoñemoipltü ara.
Anunciar amomorandu 1. amombeú 1. ayqtiaabtica ; annuntio vobis gaudium magnum morandu ortcatu re- rubo niche ayu dnga peeme giiitecobo (Bandín i).
Anzuelo //W¿?. V. Anguelo con g.
Añadir generice ayrumo; aumentando el número, de nombres &c. ayrumo; aniboetabe 1. amboecohetabe 1. amboyoupebe pebe 1. amoñoyrü 1. amoirü irü que dice: dar compañeros; poniendo cosas sobre otras amboyoa yoa; amontonando añapearü 1. añapearo 1. amboyoape- aró (Nota: ayapearog dice: quitar del montón); poniendo unos dentro de otros aniboyopípe pipe; añadir al lado aypopirü; á la punta añapyrü; añadir juntando ó pegando amonemboya 1. amboyopoptci 1. amboyepota pota, aun en cosas morales lo hallo usado: omboyepota potar i gueco angaipa lo mesmo que oyrumo rumo; añadir agua ó caldo á la olla aytíqua; con amoibe 1. yebi 1. bíter i, y con ayrumo y se puede también explicar el añadir agua.
Añagaza para tomar aves mbae güira rehe poro- mbotabuebae, V. Cebo.
Añejarse oñemoyma 1. oñembocuertma. V. En- vejecerse.
Añejo: yñyma ete es muy añejo, 1. cuehebengatu guárete. V. Antiguo.
Añil añir 1. ytaobí übae.
Año roí: rotñabo cada año, rigurosamente dice: cada invierno, 1. quarahí pucu nabo que dice: cada ve- rano; arapucu eta ombogua 1. omomba angaipa pipe 1. iecobay año rero arapucu eta mbogua mboguani here- cobo anga vivió muchos años en pecado.
Añudar amopoquyíd, añudado ypoquytd, ñudo de cordel tucumbo poquytd.
A ombros llevar cheatiy rehe 1. cheatiybari I. cheatiybocepe ara ha.
84 Aora— Apalear
A ora dng: aora sí dng catu; desde aora angbe 1. angibe 1. angire 1. cocuerabe 1. coaguibe 1. cohaguerabe 1. cor ir eme; aora de pretérito angé; aorita se fué dng curi olio 1. dng ete oho curi; aora no más dng ño; aora la primera vez dng ramo 1. coramó; nunca, sino aora dng ramo ramongatu 1. dng ramo note 1. coramó note; hasta aora no lo ha hecho dngbe, dng biteri ndoyapoi; ni aun aora lo hazes ó has hecho dng yepe 1. dng tiró ete ndereyapoi. También angei dice: aora, ut: mard herd angei peñemoatey 1. peatey 1. peñatey au porablquí rehe f qué es esto que aora aveis dado en ser perezosos ? Curi aora, ut : aypo peeme ymombeü hagudmari ayu curi 1. ayu guitecobo curi para deciros esso he venido aora; ange etey 1. dng rehebe 1. angramó 1. coramó abahé I. abaheramó aora en este punto llegué; curingatui 1. curicatui rire de aquí á un poco ; curie rie eretey, hae ndereyapoi aora aora dices de balde, y no lo hazes. Apacentar ganado amongaru cherimba. Apacible, alegre hoba egaingatu 1. horl catu. Apacible, quieto yyapiribe 1. oquirtri 1. ñemoyro- cerey bae 1. yeahey quaa eybae 1. heco quirirí note bae. Apaciguar V. Aplacar. Poner en paz á dos dis- cordes amoñomoyrongua 1. amboyoaihu 1. amboyopia ñyróngua oyoupe 1. amboyopXapíü 1. apiribe.
Apaciguarse añemboapiribe 1. añemongirtri I. añemoyrongua .
Apagar fuego ambogue; apagase á menudo ogue oguebi; se apagó de suyo ogtierey; fuego que nunca se apaga tata amóme yepe oguerey bae 1. tata ogue eybaerá 1. opabaerdmey 1. hecopa eybaerd 1. yyapipa eybaerd.
Apalear ay?tupd nupd ybira pipe; apalear malega para hazer chácara acocuerupd, si ante la ubo, pero si fuere nueva, dirá ayainupd; apalear, dar de palos, ut: le apaleó dejándolo medio muerto omoeóatd 1. omoeód
Aparar— Apartarse 85
nunga 1. oyuca ata yntipd nupdbo, el ata explica: medio. V. Aporrear.
Aparar la mano para recibir algo, poniéndola como cuchara añembopo cuipé 1. ambopícoé chepo; aparar las dos manos juntas ayepo mboyoíbí.
Aparear los bueyes para uñirlos amboyoibi ndobi 1. amoángatu, este lo usan mucho en este pueblo de Santa María.
Aparecerse ayeechauca 1. añemboyeechauca 1. añe- mboyehu 1. ayeecomboyehu 1. añetnboyequaa chupe] se apa- reció como una mano aceponunga oyequaa 1. oyehu 1. oñe- mboyehu 1. oyehechauca; después de algunos dias que murió, se apareció cuehebe omanó rire oyeecháuca.
Aparecerse el que se gabuUó obu; si fueron mu- chos, E. G. los peces sacaban la cabeza estando predi- cando San Antonio pira yñacangoroi &c. (R. coroi).
Aparejarse añembogacoi 1. añemogaena chehoha- gudrehe 1. ahenondeá chehohaguá.
Aparente V. Exterior, Vista.
Apartadizo ó 2i^d,Ytdi,m\tVito piaha\. hoquectha ; de casa og N. 1. roqueciha.
Apartar aypeá 1. ambo ctri 1. amomboy (R. poy) 1. ahtyii y dicen también amboyíyii hago que se aparte, 1. amboeyíyü; el verbo amboy también dice: apartar y quitar: amboy cheyehegui le aparté de mí, y repetido amboy mboy dice: hazer pedazos; apartar lo que está entreverado escogiendo ayparabó, V. Entresacar. Apar- tar del montón ay apear og 1. ayatt og.
Apartarse ayepea, actrí, ayiyii 1. agandog, añe- címbo, añemboctrí, añemboytyít chugui; ay dice lo mesmo, mas usado es apoi chugui. Nota: y. r. significa: quitarse, apartarse: ay chugui apárteme de él, oi ohobo chehegui apartóse de mí. Deste sale amboi que pusimos arriba, y añemboi que lo usan para decir: me quito las vestidu-
86 Apartarse— Apedrear
ras, lo niesmo que ayeao mboi, pero añemboi chugui dirá: me aparté de él. Sale también el verbo apoi usa- díssimo. En la negación pospuesto al nombre usan ir i 1. poiri, ut : nacheyuruiri 1. yuru poiri Tupa mornteu- catu agui no dejo de alabar á Dios; ndahe^airi \. poiri chugui no aparta los ojos de él; pero pospuesto á la negación del verbo siempre usan poiri, ut: nahenoi poiri Tupa no cesso de llamar á Dios; oqua 1. oho 1. ocirt 1. opoi chehegui se apartó de mí; oyaog chehegui en el camino se apartó de mí; pecirt 1. pequa mburu chehe- gui hey chupe, hece oyepoittcane les dirá apartaos de mí con la maldición; peyao yaog eme peyohugui aya unión entre vosotros, no os apartéis; ahe^aguiró me aparté de su vista; hecaá rupi ahá idem.
Apartarse con algo arocíri, aroyaog, aroyiyü, aroyepeáy aroi, más usado es aropoi, ut: aropoi chere- mbiapo ranguera agui, subintelligitur cherhnba me aparté con mi buey &c. dejando de trabajar.
Apartarse del camino apia 1. ayeropia 1. aye- piriyii tapeagui] llevando á otro aropia; apartar á otro amombia; las vacas del camino amboyeapa vaca tape- agui; amboyeapequabo idem; hazer que tomen el otro camino que se aparta del primero amboape acá yaog; llévalos un poco apartados del camino real tape eyrupi herd emboguata 1. eraha.
Aparte estar aindé, aycoé; aparte poner amotndé, amoingoe; estamos á parte unos de otros orocubé cubé 1. oroquabe quabe y también oroinde htde; ponerlos á parte amongube ngube 1. amonguabe nguabe 1. amotnde tnde; tiene lugar apartado onoamongotiguarete henda.
Apearse de á caballo agueyi.
A pedagos: opehé pehemo oguerahá lo llevaron á pedagos.
Apedrear ayapi yta pipe; se apedrearon oyoapi
A peligro— Apetecer 87
api yogueroquapa; el granizo apedreó, maltrató el maíz amandati oyapi yapi abatí,
A peligro bíbt: amanó btbi estube á peligro de morir, 1. hahne namanóy, V. A pique.
Apellido, sobrenombre terayoapt; nacherera yo- apiri no tengo sobrenombre; amboe yoapt ^ongoXe sobre- nombre, altero yoapí es mejor.
Apellido de linage ñenioña renoindaba.
Apenas con dificultad salí, escapé &c. : hacipe acéyepe; apenas, luego hupibe; apenas salió el sol que &c. quarahtce rupibe.
Apeñuscada estar la fruta yñapytd pytd 1. oyopi yopiri 1. oyoá yoá 1. oyoibí tbtri yba; tiene la fruta apeñuscada ya aruphnd ptmangetey 1. oyoebeañpi rehe oy [V. Tes. tebé\\ apeñuscadas están las viruelas ymbeyu mbeyu curu; apeñuscada, acurrucada está la gente por el frió que haze oñomoapytd pytd \. oñomboatí att 1. oño- niboapuá puá 1. oñemboapoapí api 1. oñeayiña 1. oyotbi íbiri mbía roí agui 1. roí ramoé oqiiapa 1. mb oye pe i pei mbia yquai; van apeñuscados oñoapyidmo oho,
Apercebirse añemboQacoi 1. añernocaena; peñe- mbo^acoi que megudy mbae apercebidos, puede ser que aya algo; cheñembogacoy hague 1. cheremienondea cue ndipóri no tubo efecto, de balde fué mi prevención.
A pesar tuyo nderemimboacipe ye pe.
Apestar, ut: una alma condenada con su hedor nos apestará onembaci ay pipe ñande moamyrimbabetey 1. ñande yucapabetey 1. ñande mboeco mardndetey amo, angueray añaretdmengua.
Apetecer comida ó bebida: ayuhey guabira ape- tesco comer guabiras (R. uhey)\ apetesco beber agua, tengo sed che yuhey 1. ayuce; tengo gana de beber vino acauce; no es apetecible ndiyuheytabi ; la fruta que me truxiste me abrió la gana de comer yba nderefnbirtíre
go Apodar— Apostemarse
Apodar aycura 1. ahero, ut: chembopia raci che rero reroca apodándome me afligió; se apodaron mu- tuamente oyocura cura.
Apoderarse de algún pueblo ganándolo, suge- tandolo amboaguiye cheboyaramo 1. chepogutpe guáramo memé ymoingobo; se apoderó de todas las ciudades oy- píhtpa 1. oypthírómba.
Apoyar: amboáyeté 1. ambohupigua 1. ambopohii cheremimombeü Tupa quatia pore pipe apoyo, confirmo, doy peso á lo que digo con la sagrada escritura.
Apo Hilarse la ropa opü opü ao; gusano de la ropa aoraco; apolillarse, agorgojarse el maíz ytinguad abatí \ palo apolillado ybtra yQO remimongiiy.
Aporcar ahembtpt ati 1. ahembipipi 1. ayyiptatí mandió 1. aibi mboya viandió rehe,
A porfía oño ñoqud ñoquandape ombae apo 1. oño- ñoqud ñoqud 1. oyoahoce hoce 1. oyoaptraha raha ombae apobo.
Aporrear aynupd ybira pipe 1. ydpé pipe 1. ybtra aropua hece; le aporreé la cabeza añacdrupd 1. aya- píterupd; aporréele dejándolo aturdido, medio muerto amoeod, amoeoatd 1. ayucarai raí ynupdbo; le aporreé descalabrándole ayapicha ynupdbo; le aporreé maltra- tándole mucho acaguay hece.
Aportar ayepota 1. aya 1. abahcX. aroya, arobahe yga rupape; hazer tomar puerto amboyepota,
Apossentar ambocotí; le apossenté en mi casa amombita 1. amombítuu cherope (R. pítay pituu).
Apossento cotí.
Aposta, de propósito lo hizo y yapo potahapei ayapo. V. A sabiendas.
Apostemarse la hinchazón ó llaga oñemombochi cheruru I. cheay; apostema ay 1. rurupeu dice: llaga ó hinchazón con podre ; rebentó la postema cheruru pug.
Apreciar— Aprestarse gi
Apreciar, tener estimación de alguna cosa amo- mbae catu 1. eté; pero hablando de persona: amboaye 1. antboyerobia 1. amboeté; apreciar, valuar ahepi tnbo- yoya 1. ahepimoi 1. ahepi boña 1. ahenoi hepi; cosa que vale mucho mbaé hepi catubae 1. hepiruQubae, también dicen: ovale eteybae; precio ó valor de la cosa mbae re pillaba 1. mbae valehaba; no vale nada ndovaley, también se puede decir: tia mbae ruguay que dice: no es cosa, ó no importa nada. Nota: dicen ovale ete á qualquiera cosa de la qual ay falta y se halla con difi- cultad. V. Estimar.
Aprehender, juzgar, sospechar aymoá; vanamente aymodngey, V. Juzgar.
Aprehensión mbae moángaba.
Apremiar amoánge ngatu 1. amodngeco catu ha- cipeyepe 1. hacipey yepe ymombae apo ucabo, namombí- tuti ucari.
Aprender de memoria : añemboe una 1. cheacáme amoingatu ima ya lo sé de memoria ; aprender de otros sus acciones para imitarle ahecoad 1. aheco pthl 1. aheco yogua.
Aprendiz oñemboé ramobae 1. oyeporuramóbae, este dice que aora se exercita.
Apresurar amodnge dnge 1. ambocuritey 1. ambo- raibi catu 1. ambopoyaba, en cosas de mano.
Apresurarse haziendo algo añemoange dnge 1. añembocuritey &c. 1. amombaboy yyapobo. ítem: che- aqud aqudni 1. apyryry 1. añemopyryry 1. añemborirti 1. añemboacubo 1. che cabaqud guihobo me apressuré, fui con ligereza; aguiyeramboi cheru hague 1. ayee^apia guitubo mí venida fué de repente, apressurada; ñamo porombucuyche 1. namocoromo romoyche 1. nambocuriye- iche cheho haguamane no dilataré para después mi ida.
Aprestarse V. Apercebirse.
92 Apretar— Aprobar
Apretar ayopi (R. pt)\ el palo me apretó chepí 1. cheyopí ybtra; apretéme los dedos entre algo añc- quambt 1. añepuambt; la cabeza añeacdmbty como seria passando por alguna parte estrecha en que apretada quedó la cabeza ; pipí: ahobapipi ayaca apretar el cesto para que quepa mas; oyoplpi 1. oñoayiñangatu mbia Tupáope apretóse la gente dentro la Iglesia; ayaptpi dice: apretar, aprensar, abrumar, hundir; oyapípi ype gabullóle en el rio. El pi admite mo, pues dice: amo- mbi lo até ó apreté ; añeacámombt me apreté la cabeza ; si con sus manos, añadirá: chepo pipe; pero: añeaca- inbua 1. aneacanguá aoptpe 1. incumbo pipe &c. dirá: me até la cabeza con la ropa &c. ; ayepo mombi 1. aye- pombotí 1. ayepo apoapl apreté el puño; ambt: añepoa- mbt me apreté la mano, cerrando la puerta ó queriendo levantar palo, piedra &c., 1. chepodmbt yta L oquena &c.; anedmbí apretarse las narices y boca como quien se quiere ahogar; pyty dice apretamiento, ahogamiento; nembaci porooba pityngetei bae hedor que da en rostro y ahoga; chepíty yeti la batata se me atora.
Apretar con la mano, sobando akünga hünga; el gaznate ayiribi unga; magullando ahumbiri mbiri; espri- miendo como naranjas &c. ayttamtamt 1. añami ñamí.
Apretar los dientes añeaimbott; apretárselas quixadas oñeañycd [V. Quixada: tañycd; Arte^ 177 gua- ñy cavío de quixadas; Tesoro: tatícang] mbotí.
Apretar el lienzo tejiendo ayanca ao.
Apretarse el cinto, ceñirse hicn ayecud qt/a ca/u 1. ayecuá qua ratd.
A priesa tangehape 1. ciiritei hape 1. ctirime hape. V. Apressurar, Luego.
Aprisionar ytacuptcdmbipe amot 1. ambotí 1. amboá.
Aprobar ambocatu, ambohaebe, amoaruangatu 1. ambo aguíyeteij amboeco catu; no lo apruebo nambo-
A propósito— Aptitud 93
catuy &c. 1. nda haebey, ni ñaruay, ni porangi, ndi catiipírli, nda aguiyetei chebe; no apruebo que vaya yho nda aguiyetei aé; no apruebo que se haga nda haebey yyapo aé\ bien es que venga, lo apruebo aguí- yetey ton; no lo desapruebo del todo, es medianamente bueno aguíyetey Itera 1. haebe mint,
A propósito catu 1. aguiyetei , ut: óa catu ndeé hagiiera vino á propósito lo que dixiste (Ruiz); cónico aguíyetey esto es á propósito ( Arag.) ; cobae catu aguí- yeteybe 1. yñaruábe esto sí es mas á propósito, después de aver reprobado lo que no lo era; na cobaerd rehe- ruguay nico no es para esto, id est : no es á propósito. Apropriarse añemombae hece 1. chembaeramo 1. chembaeráramo araha 1. aypíci &c. Esso que Jesu Christo nuestro señor dijo á los apóstoles, San Xavier lo cumplió, apropriando selo á sí aypo Jesu Christo apostóles marangatu upe ñeenguert angaraco San Fran- cisco Xavier omboaye catupirf, oyehe inemé etey hero- yapa aracae (Nic.) 1. herocica.
Aprovechar en la virtud ayeahoce 1. añequa ñequd teco marangatu rehe 1. añento marangatube 1. añemo marangatu yeahoce catu 1. ayrumo rumo 1. ambo- yod yoa &c., teco marangatu che dnga pipe ymoaru- angatubebo 1. ymoporangatubebo.
Aprovecharse de alguna cosa para su uso ay- poru te tiró cherecotebeha recorupi; le soy de mucho provecho, le sirvo para todo añemboecoeta 1. tetiró 1. chereco tetiró chupe; no me aprovecho de lo que gané con mi trabajo ndayecohuy chepo caneóngue repi rehe; me fué de mucho provecho aguíyetey catu chebe; lo hurté sin ánimo de aprovecharme de ello chemunda hece, tarecotey yepe guiyabo I. tayecohu hece guiyabeymo yepe. Aptitud, destreza écatu habaX.acatua haba; hazlo con la destreza que tienes en todas las cosas mbae te-
94 Apto para todo— A puras lágrimas
tiro rehe ndeé catuhaba reco rupi 1. ndeacatua catuha reco rupi eyapo.
Apto para todo mbae tetiro rehe yécatubae 1. yyacatua catubae.
Apuntar el tiro ahadnga cherenibiapird 1. aviae- ngatu 1. ayeega anca catu 1. ayee^a mohigatu hece.
Apuntar para no olvidarse ayquatia ininl che maendua hagiid rehe 1. cheregarai agui 1. tacheregarai eme guiyabo.
Apuntar con el dedo ó mano señalando alguna cosa ayquabeé 1. apobee chupe; me señaló con el dedo al Padre chequabee 1. opobeé cheri Pay upe. Nota: apo- bee es neutro, hecho activo con 7no: amopobeé dice: hazer señalar. Con la relación aypobeé dice lo mesmo que aypopictuca doy la mano del á otro entregándole un niñito ó ciego por la mano á otro; dice también: poner en mano de otro alguna cosa aypobee chupe a él selo di, poniéndolo en sus manos ; hinc Pay ypobec hague nico chebe dirá: esto me lo dio el Padre, es cosa que el Padre puso en mis manos, lo mesmo que Pay chepope hemimecngue,
A puras fuerzas, á puro forcejar escapé chepo piraqud ngatu hape 1. chepiraquangatu hape 1. chepira- tdugatu ramoño acéyepe 1. añepiraqudngatu 1. añeino- piratangatu guicéyepebo; á pocos meneos, con poca diligencia me escapé añeconi coni note 1. añemoytt y ti 1. añemoacuré cure note beranii guicé yepebo.
A puras lágrimas alcanzó lo que necessi- taba tegáíbo ramo ño aipo guecotebéha yohu hague 1. tecat pipe ño guecotebéha oyohu 1. ohupiti chugui; á puros ruegos me lo dio cheñee marangatu haba rehe ño 1. che- ñeé marangatnpo ramo ño cheyerure hague orneé chebe (Ruiz) 1. cheyerure ñemomboriahu catu ramo ño 1. teremeé dnga cheé ñemomboriahu yehí yebí ramoe orneé chebe.
A qual?— Aquí y allí 95
A qual? mabae upe 1. humabae upe panga,
A qualquiera de essos muchachos cunumi tetiro upe,
Aquando aguardas aracaepe erehaaróne f hasta á quando tendréis entendimiento? aracaebepa peara- quaane,
A quantos ay pabengatu upe 1. tetirongaiu upe.
A quantos daré maiz &c. ntbobi abaupe panga ameene f
A quantos del mes estamos mbobi ara pico yací papaha rae 1. yaipapa rae f
A qué mbae upe; á qué fin lo dijo mará 1. mbae oyabo panga 1. mbaerd rehe 1. mbaerdmbari panga omo: mbeu raef á qué propósito, porqué lo avia de decir? mbae ramo 1. mbae rehe panga amombeu raef á qué hora llegó ? mbae ara raanga pipe panga obahé rae ?
Aquél, aquella acoi 1. acoibae, sea ausente sea presente; aquél mostrándolo cuy 1. cuibae; de léxos: pe 1. pebae 1. eupebae.
Aquel que es romance del participio bae 1. hará: aquel que va ohobae, aquel que enseña poromboé hará,
Aquerenciar ambobíá hece; bien se halla allá, está allá aquerenciado obtá catu ebapo,
Aquesse, aquessos aypo 1. aypobae, ebocoy 1. ebo- coibae, au 1. aubae.
Aqueste, aquestos co 1. cobae,
A qué tiempo del año se suele sembrar mbae yací pipe pico oñoty ami raef
Aquí qui 1. quie 1. ápe; aquí en donde estoy a 1. co cherecohape ; aquí estoy co cherini 1. cónico che áy 1. co ayme; aquí estoy todavía cobe cherini 1. cónico aicobé; si está echado, dirá: cherui 1. añiibe.
Aquí y allí quie hae pepe 1. quie pepe abe, — De aquí adelante cor ir eme 1. cocuerabe 1. cohaguerabe.
96 Aquietarse —Arcabuz
Aquietarse añemongiriri (R. quirirt) 1. añembo- apírtbe 1. añemboplá apirtbe; si antes estaba enojado añemoyrongua (R. qua passar).
Ara del altar yta robagapl 1. yta niissa moñangaba 1. y tacar ay.
Arado ytact.
Arador poromboibíraiha 1. por ambo yblcoroha; novillos aradores ndovi ybtrayha 1. caá quiroha.
Arador, gusanillo nibteboy [V. Tes. pieboí come- zón s. V. pl 11].
A raga n oñemocaneondereybae 1. ombaeapo cerey- bae. V. Flojonazo, Haragán.
Araña ñandú.
Arañar aycarai; me arañé añecarat; me arañó checarai.
Arar aybiray 1. aybícoró 1. aycaá qulró abati &c. (esto lo usan después de aver salido lo sembrado) 1. amongaápi ndovi, pero si no lo hazen con bueyes, sino con las manos, dirán: acaápi que dice: carpir; dar la buelta después de hecho el sulco para hazer otro ayeapa cheraqüícue ybiri 1. ay e aquí cuer apa; crugar lo que está arado ayptaga.
Árbol ybtra; árbol infrutífero N, ey 1. N, yá eybae; frutífero ybay 1. N, yá bae; arboleda frutífera ybaytl; cascara del árbol N. apecue; rama iV. raed; brote N, roquí; árbol seco N, ipi 1. piru [T. birti\^ ypiyu; verde iV. ybí; derecho N, ybt; ñudo del árbol N, quytd [íbíra quytd = Muyrakytd de J. Barboza Rodrigues, Manaos 1889]; raiz del N. rapo; goma ó resina N, icí; tronco ^V. ypí; árbol ó palo delgado N. poy; gruesso N. poguafu.
Arca, caja car amengua; tapa del arca N, hobapí roque 1. robapí ahoya; el suelo del arca por de d'entra N. rugua; por de fuera N. guapiha (lo usó un Indio).
Arcabuz niboca; arcabuz tirar ambopog mboca;
Arcadas— Ardor g^
bala del arcabuz inbocabayi ; pólvora N. cuí; fogón N. cuy rupa; mecha N. rata; serpentín N. rataupa; su horquilla N. rupa acambi; su baqueta N, gogoha; su caja N. y ] arcabuzero mbocabiya.
Arcadas del que quiere vomitar: chehu chehu tengo arcadas, ganas de vomitar ; otnboku mbohu tetnbiü la comida le haze dar arcadas.
hxc2iáwz yciricaba; la Virgen Madre de Dios es arcaduz de los beneficios de Dios Tupa poyaitague c frica nanga 1. ctricabatno heconi anga Tupácí maráney.
Arco para flechar: gutrapa 1. hapá [Tesoro y Vocab.^ no lo tienen]; mi arco cherapa 1. cheguírapa; mal arqueado ^V. ypíguaray; assestarlo, abrirlo para tirar agulrapa pípirá; archero guírapaya.
Arco iris: unos lo llaman j/y^ otros Tupa caaiga, otros Tupa gutrapa, V. Iris.
Arco de edificio ybiatd car apa; arco hecho de ramas caabó ríci carapa ; con arco de estrellas brillantes nuestro señor adornó la cabeza de María Santíssima yací tata riel carapa rendiya ndtya retey pipe raco ñande- yara Tupa Señora Santa Marta acá moarüdngatti Itere- cobo (Nicolás).
Arder, ut: la leña seca arde bien yepea ipigue ocai pora 1. hendí pora 1. oñemoendt pora; arde, pica mucho el sol quarahl oporopeact catu; hazer arder amoe- ndt, V. Encender.
Ardides cara catuha 1. ñareha [V. Fingir, Tes. no lo tiene], ut: ocaracatuhape 1. oñarehape 1. oteco quaabay ¡tape ombotabí con ardides le engañó.
Ardor del fuego, del sol &c. tataracubo 1. raciha 1. porope acíha; el ardor del fuego del purgatorio es igual al del infierno^ solo en la duración se diferencian tatagtiacu pttrgatoriopegua hae añaretámengua ract haba yyoya, yptcopi habano oyoabi oyohugui,
7
98 Ardna cosa— Armar trampa
Ardua cosa, difícil nibae abay.
Arena ybícui, arenal ybtcuiti; granito de arena ybicuiti rayi.
Argamassa tuyú apomó 1. apatayí.
Árganas bosa yobay [cfr. Bolsa].
Argolla quarepotiapyi.
Argüir ahobay 1. ambohobay 1. atnboyebi yñee; sí con sacudimiento ahobaiti yñec 1. ayñeé obaiti 1. ayñee obaychuaro y también ayñee mboyebt rata &c.
A rienda suelta fui corriendo cabayu yuru(d amoatd ey ramo aroñandi ñandi guihobo, lo usó un Indio ; á rienda suelta como un caballo andas por el camino del infierno cabayu yurtigd moatambtrey aberami ere- guata guata porendiibey 1. cabayu yurupipia eybae ña- bebe ereñani ñani porerobiarey añaretdbia rupi ehobo (este dice: sin freno).
A riesgo V. A pique.
Arisco heQaete 1. hegaíte, dicese propriamente de las vacas cimarronas; guecaeteramo oñani corren por ser ariscas; oñembocaete se han hecho ariscas, dicenlo quando no quieren entrar en el corral; de un muchacho andariego dicen hefaetebae ; es arisco, sea racional, sea animal, como muía, caballo &c. dicen ytabtce 1. ytaro- bace 1. yñeviondíice , de una muía que no se deja coger, ni amansar, ytabt ptcopt dijo un Indio de un caballo que por no usarlo se avia hecho arisco; oñemoreromó dijo otro, es la palabra española » redomón « [q. v.] corrupta, yreromó es redomón.
Armar trampa amoi mundeX. amonde [cfr. Algar trampa] mof, dice: pongo trampa; anumdepi moi armar trampa pequeña para ratones ; atnundemboi la desarmé ; armar lazo para coger pájaros ú otro animal afiuhá moy; lo que cayó en mi lazo está hediondo cheñuhdpó yne oupa.
Armarse— Arrancarlo 99
Armarse con la señal de la cruz contra el demonio che yeobaga pipe ayeeco mombaraete 1. ayee- copia 1. ayepia añangagui.
Armario, assiento de las escopetas mboca rupa.
Armario, alacena V. Alacena.
Armagon fta; yyita cueri ño ahé oicobo no tiene mas que la armagon de flaco.
Armas de anteojos tega yru yta.
Armella qiiarepoti apyi.
Armería, lugar de las armas mbae guarini relie- gua cotí.
Arquear ayapa 1. ambocarapa ybtrai \. ycípó &c., pero: arquear un palo, esto es: hazerlo cóncavo ambo picoe 1. ayptqueenyog 1. ambopuur ligua.
Arquear las cejas ayeecapicdupi,
Arquita car amengua niint.
Arraigarse: hapohna está ya arraigado ; ndey gua- poramo range aun no está arraigado. Dicen: añemboapo pucutma cotaba pipe ya me he arraigado en este pueblo.
Arrancarcosa hincada ahequii; arrancar de raiz amboíplpo etey ybtrai, ahapoog 1. ahapo mondorog 1. hopo rehebe ahequíí 1. anohe 1. amondorog ; de ayoog usan para sacar y desenterrar batatas, mandioca et similia; aypoog dice: coger ó arrancar con la mano; aybapoog dice: coger la fruta; acapii poog arrancar paja; ohequi heqüíi ramo omondorog á puro tirar lo tronchó ó rom- pió/ Dicen acaá nioñy para decir : arranco la yerba, la maleza para que se seque; arrancar para trasplantarlo amo dmbague ybtrai heroba hágud reke; arranqué la -espada ahlru eqüíi quice pucti 1. htru agui anohé.
Arrancarlo que trepa en los árboles amondirl ndirí; arrancar pelos ahaboog, dice también: desplumar; arrancarse los pelos y cabellos aycaboog 1. añeacd áboog; Xi\ me arrancaste los cabellos ride cheacd áboog 1. clie-
icx) Arrancar á correr— Arredrar
acá raboog 1. cheacd abequíi; arrancar flemas ambón che- rendi guacu.
Arrancar á correr: aata cabaqudngatu guihobo chugíii 1. acirí cabaqudngatu 1. acii ñemomburucatu chu- gui guiñanttno arranqué á correr, huyendo de él.
Arrancársele el alma muriendo oyequti; arrancár- sele ó por amor ó por dolor y d?igequti; arrancársele por grandíssima pena y dolor y dngog.
Arrasar lo colmado ahobaht\ci^ 1. ahobapt niboyoya.
Arrasarse el dia nublado ogorog 1. oyepea 1. ohay [= Qdi Tesoro] ybitt 1. yba oyepirog 1. oñcmbo catu- pírl ara.
Arrastrar á otro amboñrtrt; mi ropa va arras- trando otirírt cheao; arrastrarse el tullido oyeebieé \tebi + hee q. v.] dice : va de nalgas ; arrastrarlo haziendole dar buelcos amboapa yere yere herahabo.
Arrear caballos, vacas &c. araha 1. anioaqua 1. amboata 1. aroata. — Arriero herahahá 1. keroatahá.
Arrebatar de las manos alguna cosa aypoequii L aypopea herahabo 1. ypo agui ahaubo herahabo. Nota: aypoeqnii no dice: arranqué su mano, sino: arranqué, arrebaté de su mano, por cuya razón chepoequli hague nico Ídem est ac chepoagui hembiequii cue esto es lo que arrebató de mis manos.
Arrebatarse en Dios oñedngeraha etey ybacoti Tupd upe orna (Bandini). [V. Éxtasis.]
Arrebatiña andar para llevar alguna cosa V. A la rebatiña.
Arreboles ybítl pytd.
Arredondear rayando ó cortando akay Layquyti ymbocara yerebo 1. ymbocaramdbo 1. ymbocarapuabo L yñamdmo [cfr. Corvo, Cerco, Redondear].
Arredrar por miedo, E. G. el rio por estar muy crecido me arredró, haziendome bolver atrás y acd it
Arrecife— Arriba i o i
gíiagu eteramo chembopía ptrt chemboyeapabo 1. chemba- yeaquícuerobo; el aguacero me arredró, no me dejó ir amangirugu chemombíta 1. nachemondo iicari; aunque iba me arredraron hazíendome tomar otro camino las pisadas frescas de un tigre que estaban en el camino aha yepe, aéte yaguareté piporé ptahu tape rupi oqua- bae chemopiri cheho habangue moranguebo 1. chemba yeaquicuerapa ucaba.
Arrecife ytu,
Arregagarse algando su ropa en cinta ayepepil, ayeaapepi 1. aypepi cheaa.
Arremangarse ayeyiba aopepi 1 . aypepi cheaa ytba 1. ayeaayíba pepi.
Arremeter el toro &c. oñara ay \, ypachí ay; ar- remeter en la guerra ahepeña; quiere arremeter el toro &c. oñemboabebó [abebó s. v. a. b. (ii) Tes.] 1. añemaándtra [Tes. andíra, atíra] 1. añembauguay [de tuguai] abebó.
Arrepentirse de sus pecados ambaací che- ángaypapaguera 1. añemboaci 1. ayepia mbaací hece, V. Dolerse, Contrición. Son partículas de arrepentimiento : cheaupaca 1. guaete catupaca che amyrt, ut: cheaupaco Tupa remimbota cheremimbaaye ñate rangue, nambaayei rae ah que no cumplí la voluntad de Dios que avia de aver cumplido perfectamente ; también se puede explicar el arrepentimiento con el desseo de no aver hecho lo que hizo, ut : curiau tamo L ayeau tama 1. ayeaupe nda- hayche rae oxalá no ubiera ido; aguiyetey amo aypo che yyapatey eymabe teó revibiarama chereco rae bueno ubiera sido que yo ubiera muerto antes de hazer esso &c.
hrrxhd^ybateiybatepe amoi\, ambalba te puselo arriba ; y bate catíagui oá ouba de hazla arriba vino cayendo ; che- robatba tengo la cara arriba ; añembaobaiba yo levanto la cara arriba; ambaabaiba 1. ambaybaecha le levanto la cara ?sx'\}di\ yañangatt rio dkxnh?i\ ybt ambapicotí cuesta arriba.
102 Arriba— Arrinconada tener
Arriba de algo, encima áramo 1. ocep€y ut: che- acd aramo encima de mi cabeza, 1. cheacdngocepe.
Arribar el navio oyepota y garata \. obahéVoñe- viboya.
Arriesgarse, esponerse á peligro de morir, de caer &c.: ayeathupea 1. ayeaihu cañy 1. ayeaihu poi Pay rupi aba pocht rétame guihobo 1. guiiquiebo [Tes. gui- qtiiebo s. v. te 9, guiteyguiabo ib. y s. v. teiquie y haihu,b\ me arriesgo por acompañar al Padre yendo ó entrando en el pueblo de Indios malos ; tereho enteque, ereñenieé- tey yaguareté upene 1. yaguareté rembia ramo ereñe- moingoteyne mira que no vayas, porque te pones á riesgo de que te hagas presa del tigre; cheroripape ayequaiye [Tes. yequaye s. v. quat (4)] 1. añemee teo upe Tupa rehene con alegría me espondré á la muerte por Dios; cheae tcó upe ayequaabée buca [otra mano corrigió añequaabec, cfr. quabec Tesoro, Arte* 214 oñequabeé se me ofreció] Tupa reheue idem; y cañy hagudme eremottey lo pusiste á riesgo de perderse.
Arriero V. Arrear.
Arrimar amboya 1. amboct 1. amboyepota 1. ambo- yecog, este dice: arrimar para sustentarlo.
Arrimarse aya l/ací 1. añemboya 1. añemboct 1. ayecog hece; añeacd boya me arrimo la cabeza; arrimó- seme sin que ni para que, para estar en mi compañía oya aya aíi I. oñemoyrü yrü aü 1. oyecotta tía aü cherehe.
Arrimo ye cohaba \. yecocaba ; yyecoca panga tiene arrimo, cosa que lo detenga para que no se caiga? ayo- cog dice: sustentar arrimándole alguna cosa; mbococaba báculo, cosa que sustenta la mano; ayeatícog dice: ar- rimar la cabeza, las sienes con la mano; ayecog hece estoy atenido á él ; emboya L emoy ybíra henodmbaramo arrímale un palo que lo tenga en pié.
Arrinconada tener alguna cosa, no hazer caso
Arritrancas— Arrojar 103
della checoñruguape areco tey note-, me tienen arrinco- nado, no hazen mas caso de mi con algún cargo noñe- momaenduabey 1. noñangarecobey cherehe chereitt minga.
Arritrancas vacapi galngo cabayurebi áramongua.
Arrobado V. Éxtasis.
Arrodillarse añegü, con chupe dice: arrodillarse por reverencia á él ; chemoñegü 1. chemoñeeñypyaeyl [Tes. y Vocab.^: tenypíd y chcmoñényptdeyi, Arte^ 176 (n. 2); V. Hincarse añenypyáeyt] chebohiita la carga me ha hecho arrodillar.
Arrogante, presumido aba ñemboyerobia gíia^u- tey 1. oyehe oyerobia gua^utey bae 1. oñemboaye guacu- tey bae 1. aba oñenibo aeño eñoaubae.
Arroyo yaca; grsinde yacanguafu. V. Rio.
Arrojar léxos amombó; arrojarse á nadar &c. añe- mombó 1. ayeití ype; se arrojó ante la Madre de Dios &c. oyeitt Tupácl robaque; arrojar no á lo largo y tendido, sino házia al suelo con fuerza amboybiape rüpd 1. ambo- ybiapi; á la pared ambo ybtatd rüpd; arrojar cosa in- útil ó mala ó derrocar aytí chereco pocht^ admite re: tací chereitt la enfermedad me ha derribado. Dice tam- bién: echar: oroití tma y gara ype ya echamos la canoa al agua ; aitt cheñeéngai hece le eché la maldición ; aye- poití hece idem, y también dice : cargar la mano : Tupd oyepoitt catu tecoací pipe ñanderehe Dios nos carga la mano con trabajos; oyepoitt hemimborara hece cargóle la enfermedad; amboapacui 1. ay apar ai tí dice: hazer caer, derribar, arrojar, ut : San Miguel marangatu oy apar aitt aña tataguagu apíreyme heitíca mburtí San Miguel ar- rojó al demonio echándolo al fuego eterno; si dijera omboapacuy dirá de plural: arrojó á los demonios.
Arrojar basura, cosas, personas de plural aytiapU, ut: ñandeyara oñemoyrongatu hape aracañy ramo oiti- apíy pabetey 1. omongungiú [solamente aquí, = omongui
I04 Arrojar agua— Articulo de fé
de cui (4) caerse q. v., cfr. oviongucui s. v. derribar] 1. omombópacatuy arigaipabiyare añaretámene con mucho enojo arrojará, echará á los pecadores al infierno.
Arrojar agua con aspersorio ahiplt; el agua de la canoa aytiapn; la de algún cántaro año/te, aheqiiabó. V. Vaziar.
Arrojado hombre aba quíhtye quaa eybae 1. oñe- inopyri quaa eybae 1. oñeangu quaa eybae 1. inbae amo- poihu quaa eymbipe oyegaptácebae. V. Atreverse.
Arrojo: poropothu habey pipe 1. poropóthu cañy- haba pipe 1. poropothupeá pipe con arrojo.
Arrollar aymamá ao; si fuere lazo ayapaqua 1. ayapoapi tucumbó; arrollarse, encogerse retirando á sí las piernas ayeapaqua 1. ayeapoapi guitena.
Arromadizado estar che apyinyi.
Arropar añubd 1. ayahoi 1. añapebdg; arroparse añeubd 1. ayeahoi 1. añeapebá 1. añemamá ao pipe.
Arrostrar V. Aprobar : no arrostró con ello oyee- roba chugui 1. nombohaébey 1. nombocatuy.
Arrugarse chechay 1. chepichat; tengo la frente arrugada checiba chai; arrugar aviochai; añyñyí íma 1. chepiñyñyi estoy arrugado ; añemoñyñyi voyme arrugando ; quarahl omoñyñyi 1. omoñepobd el sol lo arrugó ó torció.
Arrullar al niño amboiy initd ypetembegue vibe- guebo. Es aquel yyy de las madres con aquel tonillo, para que duerma, dándole palmaditas.
Arruinar aniongui 1. amboai 1. ayaparaitt cheroga.
Artejo de la mano poacdg, del pié pígacdug.
Artículo de muerte, ut: estando en el artículo de muerte chemanó potari ramo 1. chemano certramo 1. cacari ramo 1. teo rerobícape 1. teo apyimc cheruramo; lo que padecía lo puso en artículo de muerte omoteó- ngue rerobí.
Artículo de fe: Tupd ñeéngue ycaraibaecue re-
Artículos— A semejanpa de esto io$
vibirobia catu rehegiia nicobae, este es artículo de fé; ñande retnbirobia catu arabia niche pipegua artículo de fé que se contiene en el credo.
Artículos, divisiones yaocaba.
Artífice mbae apohara] hinc: quarepoti apollara herrero; quarepotiti apohara platero &c. Pero para decir: carpintero, tornero, no usan del apo que dice: hazer, sino ybtrapandara, ybtrapindara que es el participio de los verbos añopd [Tes. anopá], añopt. Con artificio y magisterio hazer alguna cosa che yquaacatu recorupie ayapo.
Asas V. Bragales.
Asa, cabo pthícaba, si es de cántaro cambuchi na- mbí 1. ytba,
A sabiendas yquaahapei 1. na yquaa catu eyhape ruguay yepe 1. hece yeegaereco hape yepe,
A saco llevaron quanto avia en el pueblo de sus enemigos oatnotareymba rétame ondururuhape oique- ramo, oiporogpa herahabo, V. Abarisco llevar.
A sangre fria se vengó de él oyeecaereco catu- rire yepe 1. oye pía mongeta rireyepe oyepi hece; á sangre fria le mató oñemogaena 1. oñembocacoy rireyepe oyuca.
A sangre caliente: en el calor de su cólera ó enojo le hirió yegapia hape 1. oñemoyronguaQU rehebe 1. oñemoyró guaguramobe 1. rupibe oicutú.
Asco tener ayeguaru chugni; me causa asco, me rebuelve el estómago su hedor chemboyeguaru aybete 1. chembopia pichibt 1. chemoybii abaete 1. chembohu mbohu ynembact; con asco trato de esta materia cheyeguaru aropoco hece; cosa muy asquerosa es á Dios todo pecado Tupa yeguaruhabete nanga ángaypa tetiro.
Ascua enxendida tatapyi endí,
A semejanga de esto co ?iunga 1. rapicha 1. ña- bengatu 1. ramtngatu, V. Assemejarse.
io6 Aserrar— Asquerosa cosa
Aserrar aybtraqulti.
Asierra ybíraquítiha.
Asirse ayecog 1. ayaratd 1. añemboya rata kece; tener el corazón asido á la virtud teco viarangatu rehe ayepia mboyeco catu 1. mboyacatti; asirse de alguna cosa con las manos ayepocog 1. ayepihí; se deslizó sin asirse á cosa alguna octri píhicabeyngatu X.yepocoi habeyngatu; asirse enredándose ayepooy.
Asir amboyecog\,amboya; asir juntando a\fn\boye- pota; ndoiri 1. noñemboiribite todavía está asido, no se ha apartado.
Asma uü acícoróró; asmático yyuú acícororóbae 1. yyuú membe bae.
Asno buró.
A sombra de mí lo hizo, id est: confiado de mí c/ieri oyerobiahape 1. oyecohape oyapo.
Aspa para levantar palos ybira potí 1. yoaca.
Aspar ybtra yoaga rehe amboya.
Aspas de ciervo ó vaca guagu 1. vacar a tingue.
Aspecto fiero tener hechaca abaete 1. pichibi.
Áspera cosa al tacto haimbé; ropa áspera aorai- mbe; tengo las manos ásperas c/tepo raimbe 1. chepopiríti.
Áspera al gusto yoha: yba N, fruta áspera; checü yoha, tengo la lengua áspera.
Áspero de condición heco atangaibae V ypia abai- cebae 1. yyeaheycebae 1. pabé rembipothu 1. oyeupe poro- mobahéuca cereybae 1. yñemoyrocebae.
Áspero monte caá anátnbiigu; áspero pajonal ca- piitíbay; áspero camino tapebay.
Asperjar ahlpii.
Aspirar anhelar al cielo tbateño ayepía mondo 1. aycpia r era ha 1. añeangeraha 1. che pía hoce catu hecha- gaubo.
Asquerosa cosa mbae poroniboyeguaru 1. poro-
A sus solas— A88eg;arar 107
mbopia pichíbi 1. poromoybyi abaete 1. porovibohii nibo- hubae, V. Asco.
A sus solas aeño 1. ñemtkape; considerando á sus solas oyepla mongetaé ramo. V. E en las Partículas.
Assador dicen: agá 1. quarepotigoo rectka 1. mocaéha,
A^sadura de la rez píacué; chepíacuerari ayco estoy en ayunas.
Assaetear añybó; le asseteé la cabeza añacáybó.
Assaltar opud hece 1. ohepeñd; cosa cogida en el assalto mbaé pudmba peguare \. puámbore 1. guarini hape I. mardmoña hape 1. yoguerecoayhape ymboaguíye pire.
Assar en brasas ó en el horno aftect 1. amombi- chi; lo que yo asso en brasas ó en el horno cherembieci; carne assada en homo ó brasas goó tnbicht; en parrillas amocae; en assador akeci; en rescoldo afnboyi 1. atno- mbichi tanimbu pipe 1. tanimbu mümüme 1. amotanimbu güiro ymboytbo 1. tanimbu guiri akeci; batata assada yeti mbichi. [V. Cocer.]
Assear ambocatupiri, amopord, amboyegua, amo- arudngatu.
As segar cheyucuá. [V. Acegar.]
Assechar amae/ta \. amaña, V. Celada, [Acechar.]
Assegundar amboyoapty ayapo yebi 1. yoapi.
Assegurar, afirmando ó confirmando amboayete 1. ambokupigua; assegurarse del peligro: yerobiari note quie nderobaque 1. ndeirünamo ayco 1. rtañemoangecoi quie nderobaque guitena seguro estoy aquí en tu pre- sencia ó compañía, 1. cheñeangu eyme ayco estoy sin rezelo; ndaquthiyebey 1. ndachepíatitibey no temo mas. Namoherd herdy ndechepítybo hagud no pongo ea duda, seguro estoy de que me has de ayudar; añd raco aba cuñd ymenda haguerey upe heroyabá uca ramo yero- biari hape 1. ñeangu habey hape guetdme guard ramo oguereco el demonio al que haze huyr con muger
io8 Assemejarse— Assi
con la qual no está casado, lo tiene seguro para el infierno.
Assemejarse heco yoya 1. nditey oyohugtiiX. ndo- yoabíi oyoehegui 1. oyohugui; assemejar aheco mboyoya 1. amboeco yoya 1. ndaheco mboyoabii &c. V. Comparar.
Assentadera, assiento de olla &c. tebiy ut: ya- pepo rcbi assiento de la olla por de fuera ; por de dentro dicese yapepo rugua. V. Assiento.
Assentaderas tebi, V. Nalgas.
Assentar V. Assiento dar.
Assentarse en la lista ayequatia uca,
Assentarse las hezes de la miel, vino &c.'. yyapipé ei está la miel assentada; cangui ruüngue 1. cangui ri- ptuüngue ogueyíL oybiapi assentaronse las hezes del vino.
Assentarse el tiempo ara yyaptríbe ima 1. oqulriri ínta 1. oñembo catupiri,
Assentir 7iey [= eneí\ 1. tiyaye haé chupe; sentir lo que otro siente en algo aypo tecatuay aé 1. aymoá. V. Consentir.
As serrar aybtra quyti.
Assestar con escopeta mboca amoingatu 1. ahadnga catu hece; con arco amoingatu guírapa hece 1. aguirapa plpira hece.
As sí es de essa manera emond 1. aeñabe 1. aera- picha 1. aypo rami 1. aypo nunga 1. aeñabengua 1. aypo ramingua raco; assí es de la mismíssima manera e79to- nangatu 1. egut ñabenguaretey 1. ayporamingatu 1. aypo- rami ramii 1. rami rami etey; no es de otra manera na emonaeyngatu ruguay &c.; pues avia de ser assí.^ id est: no: ma ayporami antopae 1. eguinunga tamopaef 1. añey amopaef aunque fuera assí añey 1. emonayepe amo. — Es assí.^ preguntando: añey panga 1. emonapd 1. ae panga 1. aypo panga 1 assí es, respondiendo: ta emona 1. añeyngatu nanga 1. ta ae nanga 1. aypo nanga.
Assi
109
Assí debe de ser añet 1. entona ñipo 1. ayporami, eguiranii, aerami ñipo; assí es sin duda añeyngatu 1. ayete 1. entona nanga; assí fué entona rae,
Assí se está, como estaba acó i heconi 1. aeñabe 1. aey heconi 1. acoirami 1. acoi yabey 1. acoi blte 1. acoi yacatu oteo.
Assí dicen que dijo entona hey ndaye; assí dicen que es entona ndaye \. ye; assí dicen que era anti- guamente entonaye aracae.
Assí mesmo, assí también entona abe, aypo ranti abcj egui ñabengatu abe 1. na emona ey ruguay abe.
Assí como el sol alumbra la tierra, de la misma manera Jesu Christo alumbra las almas emona nunga tenanga cuy quarahl ybi ontoenibipe ru^u, ayporanti abe 1. egni ñabéngua retey abe &c.
Assí suele ser entona antt; assí solia yo vivir emona tequara niche carámbohe,
Assí sea emonangatu que, ae ñabengatu toico,
Assí assí, medio entre bueno haebe ebe au; lo sé assí assí ayquaa quaa au 1. ayquaa hera herd 1. mini ño,
Assí assí muy bien empleado hiya hiyamburu; la muger heéquerei y también dice: hiyamburu,
Assí como assí yo he de morir, mas vale morir aor?i eyé teniche oyrd guimanómo, ang yepe ta- maño; assí como assí se avia de morir, le maté eyé orna- nóne guiyabo ayuca rae, V. Eyé en las Partículas.
Assí es que yo lo avia de aver hecho hi amo che- yyapobo rae bina; es assí que avia de aver ido yo ht amo guihobo rae bina; assí fuera, si lo hiziera yo emona amo, che y yapo ramo rae,
Assí el uno como el otro es igualmente bueno mocoibe y pora 1. y pora yoya,
Assí como me vio cherechacabe 1. cherecha ra- ntobe 1. rupibe 1. rehebe; siendo assí y assí, por tanto
1 1 o Assiento— Assistir
emondramo, aiporamo, hae ramo, ayebe ramo 1. añebé ramo; siendo assí que yo le estoy enseñando con mucho desseo todos los días, no sabe palabra (supiese con yepe) ndoyquaay au, arañaba nabo cheymboé yeporara- catu rire ramo yepe,
Assiento de liquor sucio V. Hezes.
Assiento de cántaro tebi, ut: cambuchi rebi; de caja caramengua guapíhaba por de fuera, pero por de dentro cambuchi 1. caramengua rugua,
Assiento ó lugar tendaba: chept renda mis estri- bos; cónico cherenda esta es mi assiento, puede decir: mi caballo ó muía que uso; Tupdrendabete trono de Dios ; chepía rendabi ramo arcco lo tengo por assiento de mi corazón, le amo muchíssimo.
Assiento, banco, lugar donde se assienta: che- apícaba mi assiento.
Assiento dar amoenda \, ahendabeé chupe \. ahe- ndaboi ymboguapíbo; puse mi assiento añeenda boña: Uev^o mi assiento añeenda reraha; traigo mi assiento añeéndareru; le quité el assiento amoendague; anda de aquí por allá sin tener assiento fijo guendague ndaguebó oico; componer bien las cosas, poniendo cada cosa en su proprio lugar henda hejidape amoi mbae, puede decir también: tener discreción, cordura que guarda justicia, lo mesmo que ambae mboyoya catu 1. hupi rupi ambae motngo; de assiento estar ó vivir en algún lugar teco- haba 1. tequaba, ut : cónico cherequabete 1. cherequa tapia aquí vivo de assiento; ndipori Tupa requabey amo no ay lugar en que Dios no está. V. Lugar.
Assirse V. Asirse supra.
Assistir al enfermo añafigareco hcce 1. ypíri ay 1. aico haarómó; assistir á alguno sirviéndole aico chupe 1. hobaque; mi assistencia ypiri 1. hobaque cherindaba 1. hece cheñangareco haba.
Assolar— Atabalero 1 1 1
As so lar, echar por el suelo derribando amboa- pacuy I. ayaparaitl; el Portugués assoló nuestro pueblo omongui 1. ombotaperé I. omboupague ñanderetá,
A s s o 1 e a r , secar al sol quarahipe omombiru; asso- leado estás de cara quarahx nderoba moümbí nderapíbo. Nota: quarahí rembia, oquarahí por ara bae dice: asso- leado, teniendo dolor de cabeza causado del sol.
Assolver V. Absolver.
Assomar el sol ó persona á la ventana ó puerta hobapicé \, hobapl yequaa; también dicen: hobapicé \, yñaplcéX. heñoíngt teniity assoma lo sembrado; oyeroba- pice Ídem ; assomar qualquiera cosa yyaptcé; assomar lo que está en la boca ó cara de una cosa hobapó; asso- mar los peces ó piedras del rio quando bajdi y ñacangoroi,
Assombrado quedar añetnondít guitena 1. che- regace 1. cheregapo hechaca, V. Admirarse.
Assombro poromondiitabete.
Assunto, materia del sermón j/. ¿. vel haba^ ut: co nico cheñemonee ybamo 1. habamo 1. rendaramo areco peemene esto tendré por assunto de lo que os he de predicar.
Assustarse añembopía tíñi 1. añembopia ririi 1. añemopirt 1. añemondti.
Asta de la lanza mhnbucu y.
Astil, cabo de la cuña &c. yí y; poner astil aiy bona; quitarlo aiybóg 1. aiymboi.
Astilla ybíra raicue.
Astros yací tata.
Astuto caracatu: ocaracaiu hape aypo hey lo dijo con astucia; si fué fingidamente opíá yotbt pipe 1. opíá ca tupir t aupípe 1. opia ñeniíau pipe, aypo hey,
A sueño suelto oquerand mbípe.
Atabal angttá parará.
Atabalero anguá mbopnha.
112 Atacar escopeta— Atajo de camino
Atacar escopeta aygoco mboca.
Atacarse los calgones añapytt checacó,
A t a j a r ahoquect; ama cheroquecí ramo ndayii rat- biri por averme atajado el aguacero &c.; ayopia dicen: poner algún reparo, antipara, cosa que encubre, defiende, impide y ataja: quaraht piaha cosa que impide los rayos del sol que es alguna enramada ó quitasol ; si es de plumas dicen ñandiiá; atajar estorvando amorangue.
Atajar, cercando con palos, piedras &c. aimamd hoquecibo 1. ahoquécí ymamábo. Acorralando V. Acorralar.
Atajar ganado que sale del corral ó camino y al que huye: ahoqueci 1. ahapeog, también usan: ayopia 1. ahobapia vaca 1. ahenondea ymombitabo ; el arroyo ó rio amo ñembiahá y (R. pid) 1. ayopia 1. ahape yopia 1. ahoqueci y ; al que habla ayñeenga pipí 1. ayñeé mo- Qajidó, este dice: hazer interrumpir, 1. ayñeé mombíta 1. amoñeembig 1. amonginint. V. Callar.
Atajar la sangre amombita tugui 1. amombig.
Atajar el fuego para que no se estienda aheno- ndea tata ynupd nupdbo 1. ymboguebo^
Atajo del camino para que no passen por él tape yopiaha 1. tape roquéciha; de rio y ñembiahá &c.
Atajando salir al camino aha perayeirupi \. ahayei 1. ahayeiog guihobo, V. Infra.
Atajo de camino en que se abrevia la ida ó venida haye 1. hayei, ut : perayeirupi ayu 1. ahayei gui- tubo viene por el camino que está de trabes, id est : por el atajo ; lo mesmo dirán : aicupeog 1. ahayeiog tape pucu guitubo viene por el atajo del camino, porqué viniendo poV el atajo que es el cupe y el hayei del camino largo, se lo quita. Para que se entiendan mejor estos modos de decir del Indio por el og que significa » quitare y » hazer que no tenga lo que tenia antes « dicen: aypuog remiendo, esto es le quito el pu que es lo roto, pues
Atajo de ganado —Atascarse 113
remendándolo no lo tiene mas ; aicupeog dice : voy por detrás del porque yendo por detrás, le quito y hago que no tenga ¿:«// espaldas ; assí lo concibe el Indio; esto supuesto: porqué al camino que está de trabes del ca- mino real, lo llama el Indio hayei 1. aipe. Deciendo ay- cupeog 1. ahayei og dice : que le quita el hayei y el cupe y esto lo haze yendo por esse camino, assí como yendo por detrás le quita al otro el cupe que son las espaldas.
Atajo de ganado V. Manada.
Atalayar amaena V amaña-, el que atalaya viaña- ndara; atape echatey guitena, nderu habangue moánga estuve atalayando de balde el camino, esperándote y no veniste.
A tambor anguá.
Atar añapyti, dice: atar por el fin ó por la punta; añapyti apipiu 1. cué 1. taca ato floxamente; ayoqua 1. ayopua 1. ayaboa, otros dicen: ayapoa atar liando; ay- poqtia 1. aypopua le ato las manos; aycuáqua le até por la cintura ; añeacámbua 1. añeacángua 1. añeacd mamá me ato la cabeza; añeacámombí idem (R. pí apretar); ayeámombí me ato el cabello ; aypoqua oquíta rehe ymo- mbí catubo 1. yñapytingatubo le até las manos á un hor- cón apretándolo muy bien. Atad las hojas de la caña para que el frío no la dañe pehomombí yyopuabo [yyo- piabo] rotagui; atar algo á un palo para llevarlo dos acuestas, como barril &c. aypitaqua, dicen también: ay- pítaqua ybíra cheyeupi hagud ato un palo arrimándolo á otro para subir por él; atar á otro la hamaca hupa añapyti 1. ahupa apyti; atarse su hamaca ayeupa apyti I. ayequíha apyti; atar un hilo ó lazo que se rompió amboyoapíy si es con ñudo ambopoquytd ; atar un perro amocd, dice: ponerle soga; atar largo una cavalgadura para que coma amocdmbucu.
Atascarse la comida ó bebida y 1. tembiit
8
1 1 4 Ataviar— Atesorar
chepyty 1. cheámbí; la espina del pescado me lastimó atascándose piracangiie cheyuca 1. che yaced cutú; me hallo atascado sin saber lo que he de hazer apaá berami cherecord quaabeymo.
Ataviar amboyegua 1. amoatyróngatu 1. amoporá; se atavió oñembaeporu [léase pora\ tetiró oicobo (Nic.) 1. oñemonde ca tupir t.
Atemorizar amongihíye 1. ambopiapíri 1. ambo- pía titíi.
A temporadas ajttd amómeé 1. amonte note,
Atenazear ay picha 1. ahoombobu quypa pipe.
Atender, dar oydo ahendu catu 1. cheaplga catu 1. añemboapUa catu 1. ayeapícabeé chupe 1. ayeapígacá hece 1. añemboapUabt 1. añemboapígapu 1. cheapigapu 1. ¿"A^- apígabí hece; no atiende á su cuerpo para darle gusto guete mboort hagud rehe ndiyapígapui L noñangarecoi (Nic); no atiende, no haze caso de mis palabras oapíca- qua robabo ombogua c heneé 1. nohenduceri 1. omombaé ey 1. ohendutey cheñec.
Atender á alguno aña?tgareco catu 1. amaengatu hece 1. añemoangata 1. ayeporara 1. añembogaeta hece,
Atengome á esto cobae catu y pora L ynaruá- ngatu chebe 1. ayporangereco.
Atentamente yeaptgaca catu hape 1. cheapigabt hape 1. ñemonginini ngatu hape; hazlo con cuydado, con atención emaengatu 1. eyeegamoingatu 1. eyepía mbo- gareco catu 1. eñemboegaeta yyapobo; lo haze con amor y voluntad oyepía motngatu hece.
Atentar algo, si está blando ahunga; atentar manoseando ayabíqui.
Aterido estar de frió chearuru roí aguí.
Aterrar V. Atemorizar.
Atesorar ayrumo rumo 1. amboyoa yoa 1. ambo- eta eta &c.; atesorad cosas que son de mas valor per-
Atestar— Atraer
US
tenecientes al cielo mbae ete hepírugube bae ybapegtiara catu pemonoo noó ymboetabo.
Atestar encestando ayaptpí, ahobapípt 1. ahobapígog.
Atestiguar: ahecha catu ae digo que lo he visto muy bien; chere^apei guare 1. cheretnbiechaguera nico yo soy desto testigo de vista ; si atestigua cosa que ha oydo ahendu aé\, hendu haguereco rupiamombeu; atesti- guar, esto es: traer testigos ahenoi 1. aypiaró uca he- thacareta,
A tiento buscar apobibí hecabo; anda á tienta paredes aguata pobíbt bíbí.
Atinar con el camino abahe pe upe 1. cherape upe] con lo que dudaba ahupiti 1. ayquaa íma cheanga- bey coite; atiné con lo que estaba haziendo, supone que antes no lo sabia bien ayohu 1. ayquaa hecora caite; con nada atino ayabi te tira 1. añetnbaapa ete.
Atisbar amae ntaé 1. amaena 1. amaña.
Atizar el fuego: ahapytña [Tes., Voc.^ hapyña, V. aquí s. V. fuego] tata 1. atata rapytña 1. ambaegaya 1. ahobabaya tata dice : llegar los tizones al fogón atizando.
Atolondrado V. Aturdido.
Atollarse apad tuyupeX. añembaapafuru; es esso atolladero? yyacuru pial deslizóseme el pié en el loda- zal chepÍQuru] atolladero tuyú apaguru 1. acuru 1. agügü.
Atónito quedar añemandii 1. cheacañy 1. añema jacañy guitena 1. cherega ae 1. cheregapó 1. cherega guagu Jtechaca, V. Admirarse, Assombrarse.
Atorarse el bocado V. Atascarse.
Atortolado estar, perder el tino cheropá rapa £uitecaba 1. añembaapá.
Atormentar amaemimboraraX. amaingaacíl. amba- tecaací parara ; atormentarse con penitencias ayeerecaact 1. ayeerecaay catu 1. añemambariahu.
Atraer á su voluntad aypota uca 1. ambaacatua
1 16 A tragos sorber— Atravessar
cheremimbota rehe 1. ahemimbota eroba cheremimbota rupi ymoingobo,
A tragos sorber ambocu,
A traición V. Traydor.
Atrancar puerta amboa^apa ybtra pipe chero-^ qué, V. Cerrar.
A trancos andar la bestia opo opobo oata.
Atrás taqiñcue; cheraquicueri atrás de mí; che- raquicuerihey 1. cheropítaybe luego, imediatamente tras, de mí ; taquícuepegua los que están atrás ; taquicue rupi- gua los que vienen atrás; taqincuerigua 1. taquicuerichua \, youpibegua \, yoehebe hebegua los que se siguen atrás; oyoaquícue quícue, oyoupibe pibe, oyoehebe hebe, oyocupe- cupe se siguen unos tras otros; ayeaquicuerapa tuerga el camino, bolviendo atrás; ayeaqüícuerog buelvo atrás por el mismo camino, esto dice : quitóme el rastro que avia dejado y dice: que lo quita, con bolver atrás por el mismo camino; ve lo que dije en la dicción: atajo. Dicen: yaguareté ohaquícuerog 1. oypiarog el tigre le fué gateando yendo tras él por el rastro, porque con ir tras él le quita el taquicue ó el pía. Nota: oyoaquicuerá puede decir: se ponen unos tras otros; amboyoaquicuerd^ cheremttyngue hago sementera una tras otra.
Atrás mirar ay eroba 1. ayeapa aquicue 1. ayeaqui- cuerapa hechaca.
Atrás de la sierra, atrás del pueblo &c. se suele explicar por a 1. dng, ut; ybiti ame, teta ame &c. 1. cupe pe-, muchas casas ay unas atrás otras hoga reta oyocupe cupe.
Atravessar aha^a; le atravessó el corazón de banda á banda oypiaraga ete 1. oypia pitera^a; atravessar rio aygaca l.aygaha; le hize atravessar el rio amboígaha X.ambohaga yaca; atravessar monte aypiaga caá; una ví- bora se me atravessó en el camino mboy otapeaca chebe;^
A trechos— Atrepellar 1 1 7
•está la canoa atravessada á la corriente ygara oíbabo tuy; se atraviessan los pezes &c. por ser muchos oyoa^a xiia 1. oñeciindaha ndaha pira, guetabe ramo.
A trechos poca poca 1. cando cando 1. paü pan.
Atreverse añemomburu catu hece, ndaypoihny,
namombichtbíy 1. namombaey 1. nañemopiri 1. ndaquíhh
yei chugíii; le he perdido el miedo aypoihu cañy 1. ay-
poihupea; no me atrevo á perdir se lo ayepoíhu 1. añe-
noti chupe cheyerure habangue rehe.
Atrevidamente poropothu habeyme 1. quíhíye ey /tape 1. habeyme 1. ñemomburu catu hape.
Atrevido hombre aba mbae pothu quaa eybae, V. Arrojado.
Atribular amomboriahu 1. amoingotebe 1. ambo- pía angeco 1. aypia moangeco.
Atribuyrse: á mí me lo atribuyen, achacan che- rché omboya; esto mas se debe alribuyr á Dios que al hombre na aba rembiapocue ruguay nico Tupáño rembi- apocue catu.
Atributos de Dios Tupa poacahabeta 1. Tupa reco aruándufu apirey tetirongatu 1. pabengatu.
Atrición añaretd agui quíhíye hapee \, Tupa reta agui ñemocañy potarey hapee, angaipa mboacícatu haba 1. abaetereco catu haba 1. reroyrongatu haba 1. angaipa rehe ñemboací catu haba, ítem: Tupa moyrónguacu haba- tno heco hapee angaipa reco abaetecatu reroyrongatu haba.
Atril quatia rupa,
Atrocíssimo dolor teco ací aybete 1 . yeahoceretey.
Atronado con trueno ama Qunü remimóacañy 1. remimbo araquaa cañy] ha quedado sin sentidos yña- cañy 1. noarandubey 1. ndiyapígabey oicobo.
Atronado, alocado ytarobace bae.
Atropellar, ut: las vacas por averias llevado por un camino estrecho, se fueron atropellando oñomopaábo
I ig Atropellarse— Aullar el perro
vaca oyoiti itt yoguerecobo tape mini rupi gueraharamo; los de á caballos los atropellaron y vencieron cabayu aramongua ymoñemopaá padbo ombayoití iti herecoba ymboaguiyebo caite,
Atropellarse, apressurarse ayee^apia 1. añemo- ánge ánge note.
Atropellada acción teco tange hape guare L teco renondea eyhape guare 1. teco ye capia hape guare,
A trueque de esto co recobia ramo; á trueque de no ir allá, mas que me azoten ebapo cheho hegui ta- chenupá yepe; á trueque de que el viva, gastaré con gusto toda mi hazienda hecobe haguá rehe, tamocañy yepe cfiembae tettró.
Aturdir, E. G. el golpe me aturdió chemoacañyX. chemboaraquaa cañy 1. nachemboaraquaabey 1. nachemo arandubey 1. chentoeóai cheapi hague; el vino me aturdió, me hizo andar la cabeza canguz chemboeca pitumbi 1. pytü pytü 1. chemboecaguyry guyry; me aturdió el rayo chemboacañy &c. ítem: cheapi^aquarog 1. cheapifa puog 1. cheapi^aca etey amátiri.
Audaz V. Atrevido.
Auditorio, E. G. esto dijo á todos los de su audi- torio para alentarlos á la virtud aypo hey mbia reta oñeé rendn haré upe, teco marangatu rehe ymongirey reymo herecobo.
Augmentar ayrunio rumo. V. Añadir, Amontonar. En número: amboeta eta 1. amboeco eta 1. amboey eyi; por querer augmentar su hazienda ombaerá moñangugu 1. rumo rumongatu ete pota hape.
Auyentar amone guahé\. amboyaba 1. amondo mo* ndoi 1. amondó pucu. [V. Ahuyentar.]
Aula coti guacu.
Aullar el perro oyaheo 1. oyahegua yagua. [V. Ahullar.]
Aun— Ausentes 1 1 c>
Aun yepe 1. tiróy ut: che tiró ete ndaiquaay aun yo no lo sé; cuña tiró 1. yepe oporoybóquaa aun las mu- geres saben flechar.
Aun, todavía bite, ut: quie bite panga pe ico rae estáis aun todavía aquí? oitne bíteri 1. oitne note 1. oimey aun está todavía; aun no ndey range 1. ndeitiro efe; aun no lo ha hecho ndey yyapobo range; aun no ha amane- cido ndey ara oubo range 1. ndey coe ramo range; aun no quizás ndey ñipo.
Aun por esso ndeytee 1. ahebcV oyaboe 1. aypo hapee.
A una juntos mbqyepei.
Aunar, juntar amonoó 1. amoynl; aunados están entre sí onemoyrü oyoupi; se aunaron para guerrear oñe- mboyecea 1. oñemonoó 1. oñemopetey gua^u guarini re/ie; los casados sunt dúo in carne una omenda baecue oñe- mopetey nunga, petey remimbota rerecobo.
Aunque yepe; corupi yepe ohoramo obaheboine aunque vaya por aquí llegará luego; yepe amo oyucá, hae amo ndoyapoi ne aunque lo maten no lo hará; pe- nemimboacipe yepe 1. tapeipota eme yepe 1. peipotarey ramo yepe aunque no queráis.
Aurora coett, V. Amanecer [Al alba].
Ausencia tibey 1. áng 1. cupe, ut: chetíbeyme 1. cheáme I. checupepe 1. c /tereco habeyme 1. cherequabeyme 1. chereco eymbape 1. che por ey me omombeu lo dijo no estando yo presente; nachemboaquicue catuy no me haze buenas ausencia, no habla bien de mi estando yo ausente.
Ausentarse: che tibey ramobe 1 . cheporey ramobe 1. cupe cheho ramobe turi vino luego que yo me ausenté; ohobiari yegapia se fué sin avisar, se ausentó de repente.
Ausente dessear tegacoi upa : cheregacoi upa hece estoy con mucho cuydado y desseo de él.
Ausentes cupe tequara 1. cupe guara I. inombirí- guara 1. mamó tequara.
1 20 Austero— Avecindarse
Austero, duro de condición heco atángay bae 1. luxo ñemombtu quaabey bae; austero, riguroso, que no es fácil en perdonar yñyró quaabey bae 1. cerey bae 1. niñyrónde qnaabi bae.
Autor, ut: Dios es el autor de todas las cosas Tupa niá mbae opacatu moñangara 1. mboeco ípí hará; el demonio es el autor y causa de las enemistades aña rae o nugui mbía moñoamotarey ucaha; autor del pecado angaipa apoucalta.
Autoridad: aba yepoíhubuca bae Vypoíhu catupí 1. ymboyerobia pabembl hombre de respeto, de autoridad; once pohíi cata pipe oypta mboaguiyeTupá teéupegua ramo ymoingobo con sus palabras de mucho peso y autoridad &c.
A ante v (Consonante).
(Lo que no se hallare aquí buscase en la A ante b.)
Avanico V. Abanico.
Avanzar el exército ohepeña ñemotnburu catu.
Avaricia tacateyV mbae meécerey; avariento ombae re he haca tey bae 1. ombae meé cerey bae 1. mborerequa ha- rey, V. Mesquino.
Avassallar: onemboboya pota orerehe 1. oboyaramo oremoingo pota nos quiere avassallar; yboya ramo na- nemoíngo potar i I. nañembo yboya potar i chupe no me quiero hazer vassallo de él. De suerte que assí como añemombae dice : me lo aproprié, eodem modo añembo- boya hece dice: me le hize vassallo; pero para decir: me hize vassallo de el, se ha de decir añembo yboya chupe, lo mesnio que yboyaramo añemoingo.
Ave güira; de rapiña N. poru ; de agüero N, po- raübó; alas de ave N. pepo. V. Pájaro, Gallina.
Avecindarse añembotapia 1. ayeoboña Ima 1. añe- moíma ape; soy vecino de aquí quiegua tapia che 1. quie- gua íma che.
Aveja— Aversión tener 12 r
A veja V. Abeja.
Avenida de rio: ouímay ya viene la creciente, 1. y ríguacu tma 1. ytt ete ttna 1. tíguacu ete tmay.
Avenirse los casados &c. oyoáíhu 1. oyoguereco- catu 1. obia catu oyoehe 1. y pía petey yoya 1. oingatu oyoupe I. oñemboacatua oyoehe.
Avenirse, concertarse oyoya catu I. hemimbota yoya.
Aventador para el fuego tata peyuha.
Aventajar, hazer ventaja: ayahoceX. añoqud 1. aya- píraha cherapicha teco marangatu rehe le hago ventaja en la virtud; cheñoqud ñeniboe rehe aventaja se me en rezar.
Aventajarse ayeahoce 1 . añequd \ . ayeapiraha ; se aventajan mutuamente, van á porfía oñoñoqud ñoqud.
Aventar trigo ambobebé; moscas amondó.
Aventurar ahaanga tey, [V. Abenturar.]
A ver gana ce, ut: tengo gana de ir chehoce, V. Gana.
Aver menester ay cote be hece 1. añemoingotebe.
Avergonzar amoti 1. amongaiX, amottngai; amo- mard ay teiipe le avergonzé en público ; chemboobatingai 1. chemboobayu idem ac chemongai ; avergonzarse ati; añenoti ndehegui tuve vergüenza de tí ; anoti cheao tengo vergüenza de esta mi ropa.
Avería, desgracia: teco mard 1. teco poriahu tetiró tape rupi oroiporara 1. oroyohu oroicobo hemos tenido muchas averías en el camino.
Averiguar: hupigua 1. ayetegua ayohii 1. ayquaa cóíte ya lo averigüé; aheca heca hupigua 1. ambohupi- gua hechacarerupe guiporandubo yo lo averiguaré ; ambo- guígul hecocueraú guitecobone yo haré las diligencias para descubrir y saber su maldad.
Aversión tener ayeptacroba chugui 1. ahaíhu pea 1. cañy 1. añamotarey 1. ayabaetereco 1. aroyró.
1 2 2 Avestruz— Azulejos
Avestruz V. Abestruz.
Avesarse V. Acostumbrarse. [V. Abezarse.]
A vezes amóme; á vezes sí, á vezes no amó amo- meé] muchas vezes amóme ño eyngatu; á vezes se halla oyehu ye hube; á vezes lo haze oyapo poca poca 1. c^ndo candó 1. pan paü 1. pehé pehe 1. amómeño.
Avia de ser assí? añey amopaeV emoná I. egui- ñabc\. aiporami amopaef Pues avia yo de hazerlo? ma ayapo amopaef Avia de averio dicho y no lo dijo orno- mbeu amo bina.
Avilantez ñemboyerobia tey. [V. Abilantez.]
Avisar amomorandu 1. amomaendua; en llegando el Padre avísame Pay bahc ramobe chemomorandu epe; avisales que he de salir mañana coé ramo cheho hagud emombeu 1. eyquaabuca 1. emboyequaa chupe; me fui sin avisar aha biari; no te vayas sin avisar equabiari eme; avisar la gente para el trabajo, para la guerra &c. amo- moranduj aypareha, aypiaró.
Avisado hombre, prudente aba mbaé renondea catu hará 1. aba poroenoftdea catu hará 1. guembiapord rehe oyegaereco catu bae.
Avivar, alentar amongírey, amone momburu, ambo- ciL V. Alentar.
Avivar el fuego amboe^aya tata, V. Atizar.
A voces guace y oá yod pipe 1. ogapucai yoya pípe,
Avogado ace rehe ñeéngara. V. Abogado.
Axí quiyi, V. Ají.
A zana V. Hagafta,
Azero quarepotiatá; azerar amboya N. 1. amoatmbí- qui rata.
Azotar V. Agotar.
Azul híiobi.
Azulejos ytaobí, y piedra lipis. [V. Cardenillo.]
Babas—Baya dar 123
B.
(Lo que no se hallare en esta inicial B buscase en la
V consonante.)
Babas tendíayí círí. — Baboso hendiayi ctrl bae.
Baca Ídem; cuero de baca bacapi, [V. Vaca.]
Baciar ahequabó, V. Vaciar.
Bacilarenlafé amoherá herd 1. arabia herd herd 1. ndarobia catuy Tupa ñeéngue; no estuvo firme, bacilo en la fé nimbaraetey 1. ndoyepitafó catuy Tupd rerobia haba rehe, ymoherd herdmo angau.
Báculo mbococaba; mi báculo chepococaba \. ybíra chepopegua 1. chepopegua.
Bago, parte del hígado perebí; che N. ací estoy- enfermo del bago.
Bachiller, hablador ñeengicc bae.
Badajo de la campana ytambopuha L ytapu tay.
Badana, piel de venado gua^upi,
Bado, badear V. Vado, Vadear.
Bagago de cañas dulces tctquareé raticue; de chicha cangui ratícue; quitarlo ahatteue og.
Bagre, pece mandii,
Baho de laboca yuru timbó Vyuru pttu; la tierra bahea por el so\ybi otimbo; baho de la o^z» yapepo timbo,
Baiben aguí aguí 1. apagüí paguí 1. babag \.pypy; baiben, temblor de la tierra ybíugügü 1. oñedtimü timü; baibenes de la canoa yga aguí aguí 1. yñacuré cure &c. V. Bambalean
Báydo de cabeza cherecaguyry.
Baylar danzar ayeroquí.
Báyna quice riru.
Baya dar ayoyai; es interjección de dar baya hahiiíg [Tes. haha del que se rie], la muger dice hehei. [V. Partículas Hehey?[
1 24 Bajar— Bambalearse
Bajar agueyí: bajar con algo aroyí 1. arogiicyí: me hizieron bajar chembogueyl: me bajaron chereroyí : me inclino haziendole reverencia ayeroyi chupe : bajar los ojos ayeecaeroyi \. ayee^aibi 1. ayee^a mboibifo; bajar la cabeza consintiendo ayeáíbí 1. añeacangáíbí : me hizo bajar la cabeza chemboyalbh
B a j a ser alguna cosa, ut : mi casa está baja yñy- byi \. ycarape cheroga; lo pongo un poco abajo ambo- ibii 1. ambo gueyl mtni.
Bala de la escopeta mbocabayi.
Bálago, golpe de bala vibocabay boréV guare.
B a 1 a d r o n yñeé quírabae ; baladronerías ñeé qutra.
Balanzas mbaeraángaba : balanza que engaña, sta- tera dolosa mbae radnga ypokii yoabibae Vypohíi pehebae.
Balar el animal oñec.
Balaustres barau.
Balbuciente, tartamudo yñeé pita pita 1. poi poi 1. paü paü 1. candó candó.
Balcón cotí y bate roquemengua ybtra ecacd renda.
Baldado, ut: tengo una pierna ó brazo baldado cheretyma 1. cheyiba mano.
Baldaquino, cielo ñandeyara ahoya.
Balde en que traen agua yrtru guacu \. ybira ñaé.
Baldía persona, holgazana aba hecotey bae 1. oindei tac 1. oicorei bae.
Baldón ñeé mará 1. ñeéngai \. ñee porotnotibae: baldonar amoti 1. amomard 1. amomcngua ñeé bai tetiró pipe \. anee mard chupe.
B alona ace ayu rupí 1. ayuquaha 1. ayumamaha.
Balsa y tapa: N. rerequa 1. roptta pegua 1. ropita coca popero ; nderirucue pipe Jidembae oime btte toda- vía tus trastes están en la balsa en que veniste.
Bálsamo mbae heaqudngatu apomóbae.
Bambalearse la puente &c. yrfbobó oguyguy 1.
Bambaleando andar— Bárbaro 125
opypy 1. orírii 1. obabá 1. ocué cué 1. oñeatimó timo; mucho se bambalea mi canoa yyagul yagul ete catu cheyga 1. oyeroá roa 1. yñacuré curé,
Bambaleando andar la persona cheatapapa 1. baba 1. aguí aguí 1. cheretytna guyguy 1. cheagul aguí 1. cheaptd pía I. ayeroa roa guiatabo; conconcarse por soberbia oñemboqui rnboqui 1. oñemboagut aguí oñe- mboetebo.
Banco apícá 1. tendá; N, apipe 1. apírttne en la punta del banco; N. cuápe 1. apítepe en medio.
Banda mboiptri [Tesoro amboípíri\\ úsase para rios y pantanos, ut : para mboiptri á la otra banda del mar; para cupepe 1. cupe cotí idem; mbóipí cotí házia la otra banda.
Bandera aobebe; alférez N. ya.
Bando ó parcialidad checotígua 1. cherehegua L chememengua 1. chepabengua 1. cheñabengua.
Bañar amboyahu; bañarse ayahu 1. añemboyahuX. ayepirey, V. Lavar. — Bañadero yahucaba.
Baptizar amboyahu; yo te baptizo che oromboyahu; amongaray dice: hazerle Christiano; ahero ponerle nom- bre; los Indios para decir: está ya el infante baptizado y lo traen para suplir los óleos, dicen : hobaca pire ya está baptizado ; y trayendo un infante para baptizarlo in peri- culo mortis dicen: mita hobagapírá ogueru.
Barato hepí mtri; cosa barata mbae hepí mirt bae; no es muy cara na hepirugu ruguay.
Barba hendíba, mentum; pelos de la barba tendt- baá; mostacho ambota 1. yurua; hazerse la barba anee- ndtbaapi; hazme la barba cherendiba aptepe 1. cheambo- taapi \, cheyurua apt\,cheroba aptepe; barbero tendíba apihara 1. ndara; nabaja de barbear quice tendíba api- ndaba, V. Afeitar.
Bárbaro hombre: aba poroubae [Tes./^rá] dice;
126 Barbechar— Bar riga
Indio bárbaro comedor de carne humana; caayguá 1. caapó 1. caapipiara ycarai eybae mbae mymba ratni I. hebae rami oteo el montaraz infiel vive como bestia. V. Salvaje [Caribe].
Barbechar, terram proscindere primo ahay ypi che- coga 1. aybíforo tpfchecope; si después la limpia dirá acopey.
Barbero V. Barba.
Barbiquejo poner al caballo ó freno aycüntbi cabayu.
Barbote que usaban en su infidelidad tembetá.
Barca ó barco y garata; vela del barco aobucn
y garata rehegua; mástil del barco N. ybucu; proa del
barco y garata ti; popa N, roptta; timón N, cocába;
lo llevaré en mi barco araha chepipene; iré en tu barco
aha ndepipene.
Barda de p aiv e d ybiatd ahoyaba.
Barra de fierro quarepotipé pucu.
Barranca ybiáng V ybíeQdpicd; pié de la barranca ybianguí; en lo bajo de la barranca ybidngulpe^ que es la tierra llana imediata á la barranca.
Barrenar amotnbug; barrenarlo de parte á parte amombug ete 1. ahaca ytnombubo 1. ayquamombu ; barre- nar haziendo muchos agujeros antombupug. — Barrena ybtra ffíombuhaba; Xzxv\yítxi ^AC^tí yblra cutuha, estemas propriamente dice: pungon.
Barrer aytlpey 1. aypey; barrer mal superficialmente ayabearo 1. ay apear o; escoba ytípeiha 1. típicha.
Barreta quarepotiht.
Barriga ybíy 1. y biguá 1. tíe 1. tebe ; en su barriga yñybyime, explica lo interior de la barriga; emotbytndugu 1. emboí biguá guagu hírurd haz un cesto que tenga grande barriga; na che ibigua pori no tengo cosa en la barriga, id est: no he comido; cheríe mi barriga y también dice: tengo cámaras; na cheriepori estoy en ayunas; cherie
Barril—Bastimento 127
pururu tengo retortijones de barriga; hebeati gua^u 1. hebe apungá I. hebeaptpo 1. hebeatangatu 1. hebeagua guacu bae barrigón; ereñemboebe apipó te has hecho barrigón; este tebe explica la piel y carne de la barriga; cherebeatá estoy harto ; cherebe apipo guicarubo estoy rebentando de puro comer; cheracapé mi barriga, id est: la piel y carne; piraracape la superficie de la barriga del pescado; ahacapeog le quito la barriga exterior, también significa : abrir zanca ó palo ; guacapebo cherui estoy echado de barriga ; güira kacapeti, hacape pytd pájaro que tiene el pecho blanco ó colorado.
Barril ybírañae 1. bar i.
Barro ibiüü 1. tuyú; barro de loza para hazer ollas &c. ñaeü.
Barros del rostro arii; tienes barros ndearit.
Barruntar: aytnoangi V ayquaabi dice: algo ima- gino, conjeturo; ndereco tnoangapee ndererui como barrun- taba de tí, no lo has traydo ; maca [Tes. macdng\ ybitu y ara pájaro que quando canta barrunta viento.
Basa de coluna ambaba y de todo lo que está levantado, como: curuzu ambaba &c.
Bascas tener che ybyi abaete 1. chepia abaeté: con espumarajos cherendí rendí; chemoendíendí me causa bascas; si provocan á vómito chembohu mbohu.
Basta ya agutye fma; bastará ya? aguiyepof quando no gustan de juegos pesados ó de murmura- ciones ; si con enojo : tobe yepe 1. mburu.
Basta cosa ypoguafu ay ; basta ropa aopoand.
Bastante yacatu; areco yacatu cherecotebéhaba tengo lo bastante de lo que necessito; acaru yacatu 1. cheyacatu acaru he comido lo bastante ; yyacatu panga es bastante?
Bastardo ñemimengua l.ñemingual.tuyequaa eybae.
Bastimento mbae y üpi 1. bohíita.
1 2 8 Baston—Baxar
Bastón, báculo ntbococa; tu hastonndepococd ; de oficial ybirá ndtpopegua 1. ndepopecua.
Basura j?//; barrer aytípey; coger la basura aytí yara ; arrojarla ayíi y tí 1. aiti rey tí.
Batacazo, ut: cayendo de alto dio un batacazo en tierra y bate agui oá oiibo ybírupangatubo 1. ybtapibo.
Batalla muámbába \. yoepeñandaba 1. mardndecha- haba [Tes. no lo tiene, = mardndequabá\ 1. guarinthaba, V. Guerra.
Batallar aguarini. V. Guerrear.
Batata yetí; batata morada ye tí caraü,
Bd,téa. ybíra ñaenguagu.
Batir bandera ambobaba aobebe.
Batir como huevos revolviéndolos y cosa semejante aypíbu píbu 1. amboquarara [Tes. qua,r, 5 golpe].
Batir las alas el ave opepé [Tes. pepeg\ 1. oye- pepo mopy; batir las alas revoleteando operereg.
Batir á la puerta ahoque mopd 1. amopd oquena; batir las murallas para derribarlas tabapiaha ayapi; haziendo brecha aypeca 1. amboyuru; derrocando amo- ngui 1. aytí 1. ayaparaití.
Batir plata amombe quarepotittV amopireri ytno- nibébo.
Bautizar V. Baptizar.
Bausán, bobo tapand inusitatum, taroba usitatius. [V. Bogal.]
Bavas V. Babas.
Baxa persona de cuerpo ycarape 1. ycaratuá; mi casa está baxa ycarape 1. yñybyi cheroga,
Baxada j¿/ apígueyí, V. Cuesta abaxo.
Baxar V. Bajar.
Baxar el rio tifio \. guembey oheya heya; baxó ya tipa íma 1. típacatuy ínta; baxarse, agachándose añe- mombé 1. añemboapipé. V. Abajarse.
Baxeza— Benevolencia
129
Baxeza, vileza tecoaibt.
Baxío de tierra, ut: camino de muchos baxíos tape ybtpebípebae.
Baxo hablar anee mbegue 1. añecrebobog 1. cheñee rebobopipe año amongeta; me habló baxo chemongeta rebobog 1. mbegue 1. onee rebobo pipe ño chemongeta.
Beatitud V. Bienaventuranza.
Bebedizo: le dio un bebedizo para matarle oypo- hangiu 1. mohd pochl oüuca heobee hagudrehe 1. pota- hapé.
Beber agua ayú; mate acaafu\ vino acaú; á sor- bos aytiquícu y guabo; sorber con ruido ambogururu goo ricue; tengo gana de beber chey uhey; doy de beber amboíú; este también dice: regar.
B e g a r piedra mborebi yta.
Belicoso: poroyraróce catu 1. mará moñande catu 1. marándechace catu ahe es belicoso.
Bellaco muchacho cunumt pochl \.bay; hombre bellaco aba angaipa &c.
Bello, hermoso porang 1. catupírf 1. ariiangatu 1. hechaca aguiyei 1. catupiri &c.
Bel lo so kabiyubae.
Bendecir ahobaga; bendecir, alabar amombeu catu; agua bendita ycarai 1. y robagapi.
Beneficio, favor mborerequa; muchos beneficios nos ha hecho Dios yporerequa catu Tupa ñanderehe ;